Quyết định khó khăn nhất trên ngai vàng của vua Tự Đức trước vận mệnh quốc gia
Nhìn lại triều đại phong kiến cuối cùng với những biến động dữ dội từ phương Tây, vua Tự Đức đối mặt với trách nhiệm lịch sử nặng nề và sự day dứt khôn nguôi.
Trị vì đất nước trong bối cảnh thế giới có nhiều biến động lớn, vua Tự Đức gánh vác trên vai trách nhiệm duy trì cơ đồ của triều Nguyễn khi áp lực từ các cường quốc phương Tây ngày càng đè nặng lên bán đảo Đông Dương. Suốt nhiều thập kỷ ngồi trên ngai vàng, nhà vua luôn trăn trở giữa hai con đường vô cùng nan giải: một bên là giữ gìn nền văn hóa phong kiến truyền thống cùng chủ quyền độc lập, bên kia là nhu cầu cải cách để thích ứng với thời cuộc mới đang chuyển dịch không ngừng.
Sự kiện liên quan đến quyết định khó khăn nhất chính là thời điểm thực dân Pháp nổ tiếng súng đầu tiên tấn công vào bán đảo Sơn Trà tại Đà Nẵng vào năm một nghìn tám trăm năm mươi tám, rồi sau đó mở rộng chiến tranh xâm lược xuống khu vực Nam Kỳ lục tỉnh. Trước hỏa lực hùng hậu và vũ khí tối tân của đối phương, triều đình Huế đã rơi vào tình thế tiến thăng lưỡng nan vô cùng hiểm nghèo, buộc triều đình phải đưa ra những lựa chọn mang tính sống còn đối với vận mệnh của cả dân tộc.
Trong nội bộ triều đình lúc bấy giờ, các quan lại chia thành nhiều luồng ý kiến khác nhau, tranh cãi gay gắt về việc nên tiếp tục chủ trương kháng chiến lâu dài hay chấp nhận nghị hòa để bảo toàn lực lượng. Với tư cách là người đứng đầu đất nước, vua Tự Đức luôn đặt sự tồn vong của xã tắc lên trên hết, nhưng sự bất đồng trong triều thần cùng sự chênh lệch quá lớn về tiềm lực quân sự đã khiến nhà vua rơi vào trạng thái cô độc và chịu áp lực tâm lý vô cùng nặng nề.
Quyết định nhượng bộ lãnh thổ thông qua các hiệp ước ký kết với thực dân Pháp sau đó không chỉ là nỗi đau lớn đối với cá nhân vị hoàng đế mà còn là vết thương sâu sắc trong lòng người dân Việt Nam. Sự bất lực trước thời cuộc không chỉ xuất phát từ sự bảo thủ của hệ thống phong kiến lúc bấy giờ mà còn do tương quan lực lượng quá chênh lệch giữa một bên là nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu và một bên là nền công nghiệp phương Tây đang trên đà phát triển mạnh mẽ.
Nhìn nhận lại giai đoạn lịch sử đầy bi thương này, các nhà nghiên cứu lịch sử thường đánh giá vua Tự Đức qua lăng kính đa chiều, vừa phê phán những hạn chế trong tư duy chiến lược quân sự, vừa thấu hiểu cho bi kịch của một vị vua sinh ra không đúng thời đại. Nỗi day dứt và sự bất lực của nhà vua trước vận mệnh đất nước chính là tấm gương phản chiếu cho giai đoạn chuyển giao đau thương của lịch sử dân tộc trước thềm đô hộ.
