QUYẾT ĐỊNH MANG GƯƠM ĐI MỞ CÕI VÀ CUỘC DI DÂN LỊCH SỬ NĂM 1558 – KHỞI NGUỒN CƠ HỒNG ĐÀNG TRONG CỦA CHÚA TIÊN NGUYỄN HOÀNG
THỜI KỲ NAM - BẮC TRIỀU VÀ HIỂM HỌA KHÔN LƯỜNG TẠI TRIỀU ĐÌNH LÊ - TRỊNH
Để hiểu rõ tầm vóc vĩ đại và ý nghĩa lịch sử sâu xa của sự kiện năm 1558, chúng ta buộc phải đặt nhân vật Nguyễn Hoàng (1525 – 1613) vào trong bối cảnh địa - chính trị đầy máu lửa và biến động của thế kỷ XVI ở Đại Việt.
Thời điểm này, nhà Lê sơ đã suy vi trầm trọng. Mạc Đăng Dung cướp ngôi nhà Lê vào năm 1527, lập ra nhà Mạc (Bắc triều). Đến năm 1533, cựu thần nhà Lê là Nguyễn Kim đã phò tá Lê Duy Ninh khôi phục lại nhà Lê, lập ra Nam triều ở vùng Thanh - Nghệ, mở ra cuộc nội chiến đẫm máu kéo dài hàng thập kỷ giữa Nam triều (Lê - Trịnh) và Bắc triều (nhà Mạc).
Trong liên minh khôi phục nhà Lê lúc bấy giờ, thế lực của gia tộc họ Nguyễn do Thái sư Hưng Quốc công Nguyễn Kim đứng đầu đóng vai trò rường cột, nắm giữ binh quyền to lớn. Tuy nhiên, định mệnh dòng họ Nguyễn xoay chiều đột ngột vào năm 1545 khi Nguyễn Kim bị hàng tướng nhà Mạc là Dương Chấp Nhất đầu độc sát hại. Sau cái chết của cha vợ, toàn bộ binh quyền của liên minh Nam triều rơi vào tay người con rể của Nguyễn Kim là Trưởng quốc công Trịnh Kiểm.
Trịnh Kiểm là một nhà chính trị - quân sự tài ba nhưng vô cùng đa nghi và sắc sảo. Nhận thấy người con trai cả của Nguyễn Kim là Nguyễn Uông thông minh, tài đức, có uy tín lớn trong quân đội và triều đình, Trịnh Kiểm đã ngầm sai người ám hại Nguyễn Uông nhằm thâu tóm toàn bộ quyền lực, loại bỏ nguy cơ tranh giành quyền bính trong nội bộ liên minh.
Trước hoàn cảnh "trứng treo đầu gọng vó", anh em nhà họ Nguyễn rơi vào cảnh cá nằm trên thớt. Người con thứ hai là Nguyễn Hoàng – lúc bấy giờ là một tướng trẻ văn võ song toàn, tài năng xuất chúng – hiểu rằng nếu tiếp tục ở lại triều đình Thanh Hóa dưới trướng Trịnh Kiểm, cái chết bi thảm như anh trai Nguyễn Uông sẽ sớm giáng xuống đầu mình. Giữa lúc sinh tử đó, một kế sách thiên tài đã được vạch ra, thay đổi hoàn toàn cục diện lịch sử dân tộc Việt Nam.
LỜI KHUYÊN THIÊN CỔ CỦA TRẠNG TRÌNH NGUYỄN BÌNH KHIÊM VÀ MƯU LƯỢC ẨN MÌNH
Sử sách như Đại Nam thực lục tiền biên và các dã sử, truyền thuyết dân gian ghi lại một giai thoại ngoại giao - chính trị vô cùng nổi tiếng: Nguyễn Hoàng đã bí mật tìm đến hỏi kế sách sinh tồn từ Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm – bậc hiền triết uy thâm lúc bấy giờ đang cáo quan về ở ẩn tại xứ Hải Dương.
Khi Nguyễn Hoàng đến gặp, Nguyễn Bỉnh Khiêm không nói ngay về chuyện triều chính mà ngước nhìn khóm hoa quỳnh đang nở hoặc ngâm vịnh vài câu, sau đó nhìn thẳng vào vị tướng trẻ và đọc lên tám chữ vàng ngọc mang tầm chiến lược thiên cơ:
"Hoành sơn nhất đái, vạn đại dung thân" (Một dãy Hoành Sơn kia có thể dung thân muôn đời).
Lời khuyên này là một nhát cắt sắc bén thấu tỏ toàn bộ cục diện thiên hạ lúc bấy giờ. Nguyễn Bỉnh Khiêm nhìn thấy rõ: miền Bắc (Thanh - Nghệ - Thăng Long) đang nằm trọn trong gọng kìm của Trịnh Kiểm, tranh chấp với nhà Mạc sẽ còn kéo dài khốc liệt, ở đó không có chỗ cho sự dung thân lâu dài của dòng họ Nguyễn. Trong khi đó, vùng đất Thuận Hóa ở phía Nam đèo Ngang đang là một vùng biên viễn hoang vu, tù đọng, triều đình trung ương bỏ ngỏ, nhưng lại là một khoảng không gian mênh mông, giàu tiềm năng, có hiểm trở tự nhiên che chở. Nếu khôn khéo chiếm lĩnh và xây dựng nơi đó, dòng họ Nguyễn không chỉ bảo toàn được sinh mệnh mà còn tạo dựng được một cơ đồ độc lập, trường tồn.
Được truyền cảm hứng và tiếp thêm dũng khí từ câu nói của Trạng Trình, Nguyễn Hoàng trở về Thanh Hóa, âm thầm chuẩn bị kế hoạch rút lui. Ông hiểu rằng mình không thể công khai chống lại Trịnh Kiểm lúc lực lượng còn yếu, mà cần phải tìm một cái cớ thật danh chính ngôn thuận để rời khỏi tầm kiểm soát của họ Trịnh.
KẾ SÁCH RỜI THANH HÓA VÀ YÊU CẦU TRẤN THỦ THUẬN HÓA NĂM 1558
Vào năm Mậu Ngọ (1558), với danh nghĩa là một tướng lĩnh tận tụy của nhà Lê, Nguyễn Hoàng đã khôn khéo sai người dâng sớ lên vua Lê (thực chất là qua sự đồng ý của Trịnh Kiểm, vì Trịnh Kiểm cũng đang muốn tống khứ một đối thủ tiềm năng ra khỏi miền Bắc để dễ bề thao túng) xin vào trấn thủ xứ Thuận Hóa.
Lúc bấy giờ, Thuận Hóa (bao gồm Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên Huế ngày nay) được mệnh danh là "ô châu ác địa" – một vùng đất biên viễn xa xôi, khí hậu khắc nghiệt, thường xuyên xảy ra xung đột với Chiêm Thành, lòng người ly tán, trộm cướp như ong, triều đình trung ương xem đây là nơi lưu đày tội phạm hoặc vùng đất bỏ quên. Trịnh Kiểm nghĩ rằng đưa Nguyễn Hoàng vào một nơi hiểm nghèo như vậy chẳng khác nào "thả hổ về rừng" nhưng lại hy vọng ông sẽ bị tiêu diệt bởi thổ nhưỡng, giặc giã hoặc các thế lực thù địch tại đây mà Trịnh Kiểm không tốn một viên đạn.
Chính vì vậy, triều đình Nam triều đã chuẩn y sắc phong cho Nguyễn Hoàng làm Đoan Quốc công, giao quyền trấn thủ vùng đất Thuận Hóa. Đây chính là bước ngoặt định mệnh: Trịnh Kiểm tưởng rằng mình đẩy được một mầm mống họa vào nơi hiểm địa, nhưng thực chất lại trao cho Nguyễn Hoàng chiếc chìa khóa mở ra cánh cửa non sông phương Nam.
CUỘC DI DÂN LỊCH SỬ GIONG BUỔM NAM TIẾN
Tháng 10 năm Mậu Ngọ (1558), Nguyễn Hoàng cùng gia quyến chính thức lên đường rời khỏi quê hương Gia Miêu ngoại trang (huyện Tống Sơn, Thanh Hóa), giong buồm vượt biển bước vào cuộc hành trình nam tiến vĩ đại.
Điểm đặc biệt và mang tính chiến lược quyết định sự thành bại của chuyến đi này không chỉ là sự di chuyển của một cá nhân hay một vị quan trấn thủ, mà là một cuộc di dân có tổ chức quy mô lớn. Sát cánh cùng Nguyễn Hoàng không chỉ có gia đình, họ hàng mà có đông đảo các tướng sĩ tài ba, các nghĩa dũng tâm phúc, cùng hàng vạn đồng hương người Thanh Hóa, Nghệ An – những con người mang trong mình dòng máu khẩn hoang, gan góc, chịu thương chịu khó.
Đoàn thuyền rồng xuôi dòng Nam hải, vượt qua dãy Hoành Sơn hiểm trở – ranh giới tự nhiên từng giam hãm tầm nhìn của các triều đại phong kiến phương Bắc trước đó. Khi đoàn thuyền cập bến cửa biển Ái Tử (Quảng Trị), đánh dấu thời khắc lịch sử: Dòng chảy văn minh, quyền lực chính trị và sức sống của người Việt chính thức vượt qua đèo Ngang để vươn tới không gian phương Nam rộng lớn.
Ý NGHĨA VÀ TẦM VÓC LỊCH SỬ CỦA SỰ KIỆN NĂM 1558
Nhìn nhận lại sự kiện năm 1558 dưới lăng kính của các nhà nghiên cứu lịch sử hiện đại, quyết định mang gươm đi mở cõi của Chúa Tiên Nguyễn Hoàng mang những giá trị vô cùng to lớn đối với vận mệnh quốc gia:
Khởi nguyên của không gian địa - chính trị Đàng Trong: Sự kiện này chính là điểm khởi đầu cho sự hình thành của một thực thể chính trị - kinh tế - quân sự độc lập ở miền Nam (Đàng Trong), tạo thế cân bằng lịch sử với Đàng Ngoài, chấm dứt tình trạng khép kín trong không gian chật hẹp phía Bắc.
Đặt nền móng cho công cuộc Nam tiến vĩ đại: Nếu không có bước đi Nam tiến đầu tiên đầy mạo hiểm nhưng vô cùng sáng suốt này của Nguyễn Hoàng vào Thuận Hóa, tiến trình mở rộng bờ cõi của dân tộc ta xuống Quảng Nam, Phú Yên, Khánh Hòa và Nam Bộ có thể đã bị chậm lại hàng thế kỷ, hoặc không bao giờ xảy ra theo hình hài đất nước toàn vẹn như ngày nay.
Sức sống của tinh thần tự chủ: Quyết định của Nguyễn Hoàng minh chứng cho tư duy chiến lược vượt thời đại: thay vì chịu chết trong vòng xoáy tranh quyền đoạt vị đầy tủn mủn ở miền Bắc, ông đã chọn cách vươn ra biển lớn, tự chủ không gian sinh tồn, biến thử thách khắc nghiệt thành cơ hội dựng nghiệp muôn đời cho hậu thế.
