Ra đi mang nặng lời thề – Một thế hệ Bách khoa xếp bút nghiên lên đường

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước – khoảng 1965–1975, đặc biệt cao điểm 1970–1975.

Phần 1: Khi những giảng đường gọi tên người lính

Những năm cuối thập niên 1960, đầu thập niên 1970.

Hà Nội vẫn có những giảng đường.

Vẫn có những phòng thí nghiệm.

Vẫn có những sinh viên ngày ngày học toán, cơ khí, điện, hóa, xây dựng...

Nhưng chiến tranh đã đi vào từng lớp học.

Đất nước cần người.

Và những chàng trai, cô gái đang ngồi trên giảng đường cũng đứng trước một lựa chọn lớn của tuổi trẻ.

Ở lại học tiếp, hay gác bút nghiên lên đường?

Nhiều người đã chọn lên đường.

Từ năm 1970 đến 1972, hàng nghìn sinh viên các trường đại học miền Bắc nhập ngũ. Trong số những trường có số lượng đông có Đại học Bách khoa Hà Nội.

Riêng ngày 6/9/1971, tại Bách khoa Hà Nội, hơn 600 cán bộ, giáo viên và sinh viên lên đường tòng quân. Họ cùng với sinh viên nhiều trường đại học khác trở thành một lớp lính sinh viên đặc biệt của thời chiến.

Có người mới học xong năm thứ nhất.

Có người đang học dở.

Có người sắp tốt nghiệp.

Có người từng được chuẩn bị đi học tiếp ở nước ngoài.

Nhưng tất cả cùng tạm gác những dự định riêng.

Những cuốn giáo trình được đặt xuống.

Những bộ quần áo sinh viên được thay bằng quân phục.

Những người hôm qua còn ngồi bên nhau trong lớp học, hôm nay trở thành đồng đội.

Và tại nơi xuất phát ấy, một câu nói đã trở thành lời hẹn với mái trường:

“Ra đi mang nặng lời thề
Chưa thắng giặc Mỹ chưa về Bách khoa.”

Không ai biết cuộc chiến sẽ kéo dài bao lâu.

Không ai biết mình sẽ trở về bằng đôi chân của một người lính hay chỉ trở về trong một dòng tên trên bia tưởng niệm.

Nhưng họ vẫn đi.

Chú thích: Cán bộ, giảng viên và sinh viên Bách khoa Hà Nội trong các đợt xếp bút nghiên lên đường nhập ngũ thời kỳ kháng chiến chống Mỹ.
Nguồn ảnh: Tư liệu Đại học Bách khoa Hà Nội và tư liệu báo chí về thế hệ sinh viên nhập ngũ.

Phần 2: Từ giảng đường đến thao trường

Rời Bách khoa không có nghĩa là lập tức bước vào chiến trường.

Những người sinh viên ấy phải học một thứ hoàn toàn khác.

Học làm người lính.

Theo tư liệu của Đại học Bách khoa Hà Nội, sau khi lên đường, họ được đưa đi huấn luyện về chiến thuật, kỹ thuật sử dụng vũ khí và tác chiến. Sau huấn luyện, họ được phân về các đơn vị phù hợp với chuyên môn và yêu cầu chiến trường.

Có người được biên chế vào pháo binh.

Có người vào thông tin.

Có người trở thành công binh.

Có người vào bộ binh và trực tiếp chiến đấu.

Những kiến thức từng học trong trường cũng không biến mất.

Ngược lại, nó đi theo họ vào chiến tranh.

Một sinh viên Bách khoa không chỉ mang theo khẩu súng.

Họ còn mang theo những gì mình từng học.

Kỹ thuật.

Cơ khí.

Điện.

Hóa học.

Khả năng tính toán.

Tư duy kỹ thuật.

Sau này, những cựu sinh viên Bách khoa nhắc lại nhiều công trình kỹ thuật phục vụ chiến đấu như xe phá bom từ trường, đèn “rùa” cho xe vượt Trường Sơn ban đêm, đường ống dẫn xăng dầu, ca nô phá thủy lôi, cùng nhiều giải pháp kỹ thuật khác.

Nhưng trước khi trở thành những người làm kỹ thuật quân sự, họ vẫn phải học những điều căn bản nhất của một người lính:

Mang ba lô.

Hành quân.

Đào công sự.

Bắn súng.

Chịu đói, chịu mệt.

Và quan trọng nhất:

biết rằng mình có thể hy sinh.

Cựu sinh viên Bách khoa Vũ Công Chiến kể rằng sau sáu tháng huấn luyện, đơn vị hành quân bộ hàng trăm cây số để vào chiến trường. Ông nhớ lại rằng những người lính sinh viên khi ấy đều hiểu mình có thể hy sinh.

Những chàng trai từng quen với bảng đen và bản vẽ kỹ thuật giờ phải học cách tồn tại giữa chiến tranh.

Tuổi trẻ của họ chuyển từ giảng đường sang những con đường hành quân.

Chú thích: Hình ảnh các lớp sinh viên miền Bắc huấn luyện và hành quân trong những năm đầu thập niên 1970; sử dụng để tái hiện quá trình chuyển từ giảng đường sang quân ngũ.
Nguồn ảnh: Tư liệu báo chí và lưu trữ về thế hệ “xếp bút nghiên”.

Phần 3: Những người lính Bách khoa đi khắp các chiến trường

Sau thời gian huấn luyện, những người lính sinh viên được đưa về các đơn vị.

Và từ đó, con đường của họ tỏa đi khắp chiến trường.

Có người vào Đường 9 – Nam Lào.

Có người đến B3 – Tây Nguyên.

Có người vào Quảng Trị.

Có người làm nhiệm vụ phòng không, chống máy bay Mỹ.

Có người tham gia bảo đảm giao thông, vận tải.

Có người trực tiếp cầm súng chiến đấu.

Các tư liệu của Đại học Bách khoa Hà Nội ghi nhận những lớp chiến sĩ Bách khoa đã có mặt trên nhiều trận tuyến trong suốt cuộc chiến.

Và rồi mùa hè năm 1972 đến.

Quảng Trị.

Đây trở thành một trong những chiến trường khốc liệt nhất mà lớp lính sinh viên phải đối mặt.

Ngày 28/6/1972 bắt đầu cuộc chiến đấu 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ Quảng Trị, kéo dài đến ngày 16/9.

Trong dòng người từ miền Bắc vào chiến trường có những người từng là sinh viên Bách khoa.

Hôm qua họ còn học.

Hôm nay họ nằm trong những đơn vị chiến đấu.

Không còn giảng đường.

Không còn tiếng giảng bài.

Chỉ còn tiếng pháo.

Tiếng máy bay.

Những trận đánh giành giật từng vị trí.

Và những người đồng đội lần lượt ngã xuống.

Cuộc chiến Thành cổ Quảng Trị kéo dài 81 ngày đêm trong điều kiện cực kỳ khốc liệt. Bách khoa Toàn thư Việt Nam ghi nhận lực lượng ta chịu tổn thất lớn trong cuộc chiến này; sau mỗi ngày chiến đấu, nhiều đơn vị bộ binh chỉ còn một phần nhỏ quân số và phải liên tục được bổ sung.

Trong hoàn cảnh ấy, những người lính sinh viên không còn khác biệt với những người lính khác.

Họ cùng chiến đấu.

Cùng chịu bom đạn.

Cùng chia nhau từng ngụm nước.

Và nếu hy sinh, họ cũng nằm xuống như những người đồng đội bên cạnh.

Chú thích: Chiến trường Quảng Trị và Thành cổ Quảng Trị trong 81 ngày đêm năm 1972 – một trong những chiến trường có đông sinh viên nhập ngũ tham gia chiến đấu.
Nguồn ảnh: Tư liệu lịch sử, Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, Thông tấn xã Việt Nam và các cơ quan lưu trữ.

Phần 4: Những cái tên Bách khoa giữa chiến trường

Trong cả một thế hệ đông đảo như vậy, có những người trở thành những cái tên được lịch sử ghi nhớ.

Vũ Xuân Thiều.

Cựu sinh viên Bách khoa, sau này là phi công chiến đấu.

Ông đã hy sinh trong cuộc chiến chống B-52 cuối năm 1972.

Trần Thanh Hải.

Một người con khác của Bách khoa, trở thành Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Nguyễn Văn Tư.

Cựu sinh viên Bách khoa, hy sinh tại cửa ngõ Sài Gòn vào 10 giờ sáng ngày 30/4/1975, chỉ chưa đầy hai giờ trước thời điểm đất nước thống nhất.

Nhưng những cái tên ấy chỉ là một phần rất nhỏ của câu chuyện.

Bởi lịch sử của thế hệ Bách khoa thời chiến không thể kể hết bằng vài nhân vật.

Có những người trở về.

Có những người bị thương.

Có những người trở thành nhà khoa học, kỹ sư, giảng viên sau chiến tranh.

Và có những người không bao giờ trở lại giảng đường.

Đó là điều đau xót nhất.

Một chỗ ngồi trong lớp học có thể đã từng thuộc về một người.

Một chiếc bàn có thể đã từng có tên một sinh viên.

Rồi một ngày, chỗ ấy bỏ trống.

Không phải vì người ấy bỏ học.

Mà vì người ấy đã nằm lại ở một chiến trường rất xa Hà Nội.

Các tư liệu của Bách khoa ngày nay vẫn nhắc đến thế hệ ấy như những người đã mang “trí tuệ Bách khoa” vào cuộc chiến.

Nhưng phía sau hai chữ “trí tuệ” là những con người bằng xương bằng thịt.

Những người từng có cha mẹ.

Có bạn bè.

Có những bài thi chưa làm xong.

Có những môn học chưa kịp hoàn thành.

Có những ước mơ về một nghề nghiệp.

Và có những người đã không kịp trở về để thực hiện những ước mơ ấy.

Chú thích: Một số nhân vật tiêu biểu của thế hệ Bách khoa tham gia chiến đấu: Vũ Xuân Thiều, Trần Thanh Hải và Nguyễn Văn Tư.
Nguồn ảnh: Tư liệu Đại học Bách khoa Hà Nội, VietnamPlus và các tư liệu báo chí về cựu sinh viên Bách khoa.

Phần 5: Không chỉ cầm súng – Bách khoa đem cả trí tuệ ra trận

Có một cách nhìn rất đẹp về thế hệ Bách khoa thời chiến.

Họ không chỉ xếp bút nghiên để cầm súng.

Họ còn mang chính kiến thức được học vào cuộc chiến.

Những người học kỹ thuật tìm cách giải quyết những vấn đề mà chiến trường đặt ra.

Làm sao để xe vượt qua những cung đường bị máy bay địch đánh phá?

Làm sao phá bom từ trường?

Làm sao vận chuyển xăng dầu qua Trường Sơn?

Làm sao đối phó với thủy lôi?

Làm sao phát hiện và đánh trả máy bay?

Những câu hỏi ấy đưa phòng thí nghiệm đến gần chiến trường.

Tư liệu của Bách khoa Hà Nội nhắc tới nhiều công trình kỹ thuật phục vụ chiến đấu, trong đó có đèn rùa, đường ống xăng dầu vượt Trường Sơn, xe phá bom từ trường, ca nô phá thủy lôi và các giải pháp kỹ thuật liên quan đến phòng không.

Đó là một khía cạnh rất đặc biệt của thế hệ này.

Một người lính có thể cầm súng.

Một kỹ sư có thể cầm bản vẽ.

Một nhà khoa học có thể đứng trước một thiết bị.

Nhưng tất cả cùng hướng về một mục tiêu:

giúp đất nước vượt qua chiến tranh.

Vì vậy, câu chuyện Bách khoa thời hoa lửa không chỉ là câu chuyện về những người đã hy sinh.

Nó còn là câu chuyện về một thế hệ kỹ sư, nhà khoa học tương lai đã được thử thách ngay trong những năm tuổi trẻ nhất.

Sau chiến tranh, nhiều người trở lại trường.

Tiếp tục học.

Tiếp tục nghiên cứu.

Tiếp tục giảng dạy.

Một số trở thành nhà khoa học, giáo sư, cán bộ quản lý, tướng lĩnh và những người có đóng góp trong công cuộc xây dựng đất nước.

Họ trở về với giảng đường.

Nhưng giảng đường cũng không bao giờ quên những người đã không trở về.

Chú thích: Một số công trình, sáng kiến kỹ thuật gắn với cán bộ, giảng viên và sinh viên Bách khoa phục vụ kháng chiến.
Nguồn ảnh: Tư liệu Đại học Bách khoa Hà Nội, Báo Quân đội nhân dân và các tư liệu lịch sử về khoa học kỹ thuật thời chiến.

Phần 6: Ngày trở về

Tháng 4/1975.

Chiến tranh đi đến những ngày cuối cùng.

Những người lính sinh viên Bách khoa vẫn ở trên chiến trường.

Một số người tiến về phía Nam.

Một số đang ở những mặt trận khác.

Và có những người đã hy sinh ngay trong những ngày cuối cùng.

Nguyễn Văn Tư là một trong số đó.

Anh hy sinh lúc 10 giờ sáng ngày 30/4/1975, khi thời điểm thống nhất đất nước chỉ còn chưa đầy hai giờ.

Đó là một sự trớ trêu nghiệt ngã của lịch sử.

Một người đã đi suốt một chặng đường chiến tranh.

Đã vượt qua biết bao trận đánh.

Nhưng không thể nhìn thấy khoảnh khắc đất nước thống nhất.

Trong khi đó, những người sống sót lần lượt trở về.

Có người trở lại Hà Nội.

Có người trở lại cánh cổng Bách khoa.

Những giảng đường vẫn còn đó.

Những phòng thí nghiệm vẫn còn đó.

Nhưng thế hệ sinh viên đã khác.

Có những người bước vào trường với mái tóc đã điểm bạc.

Có người trở về với thương tật.

Có người trở về với những ký ức không bao giờ muốn quên nhưng cũng không thể quên.

Và có những cái tên chỉ còn trên đài tưởng niệm.

Sau ngày thống nhất, nhiều người lính sinh viên trở lại giảng đường, tiếp tục việc học. Một số tiếp tục nghiên cứu và trở thành những người có đóng góp lớn cho giáo dục, khoa học và quân đội.

Họ đã trở về Bách khoa.

Nhưng không phải tất cả.

Chú thích: Các thế hệ cựu sinh viên, cán bộ và giảng viên Bách khoa từng tham gia chiến đấu gặp lại nhau sau chiến tranh.
Nguồn ảnh: Tư liệu Đại học Bách khoa Hà Nội và các bài viết về thế hệ “xếp bút nghiên”.

Lời kết: “Chưa thắng giặc Mỹ chưa về Bách khoa”

Có những câu nói chỉ tồn tại trong một thời điểm.

Nhưng có những câu nói trở thành ký ức của cả một thế hệ.

“Ra đi mang nặng lời thề
Chưa thắng giặc Mỹ chưa về Bách khoa.”

Đó không phải lời thề của một cá nhân.

Đó là lời hẹn của một thế hệ.

Những người từng ngồi trong giảng đường Bách khoa.

Từng mặc áo trắng.

Từng cầm sách.

Từng có những ước mơ rất bình thường về nghề nghiệp và tương lai.

Rồi chiến tranh gọi họ lên đường.

Hơn 600 cán bộ, giáo viên và sinh viên Bách khoa lên đường trong riêng đợt 6/9/1971; trong suốt những năm chiến tranh, số cán bộ, sinh viên của trường nhập ngũ lên tới hàng nghìn.

Họ đi qua thao trường.

Đi qua những cung đường Trường Sơn.

Đến Quảng Trị.

Đến Nam Lào.

Đến Tây Nguyên.

Đến những trận địa phòng không.

Đến những ngày cuối cùng của Chiến dịch Hồ Chí Minh.

Có người trở về.

Có người trở thành kỹ sư, nhà khoa học, giảng viên.

Có người mang thương tật suốt đời.

Và có người mãi mãi nằm lại trên những chiến trường mà hôm nay nhiều người trong chúng ta chỉ biết qua sách lịch sử.

Nhưng điều đáng nhớ nhất không phải là họ đã đi bao xa.

Mà là họ đã đi khi còn rất trẻ.

Một người sinh viên 18, 19, 20 tuổi khi ấy chưa kịp biết cuộc đời mình sẽ thế nào.

Họ chỉ biết đất nước đang cần.

Và họ đi.

Ngày nay, dưới chân đài tưởng niệm những người Bách khoa đã xếp bút nghiên, những sinh viên thế hệ sau vẫn đặt những bó hoa.

Đó không chỉ là một nghi lễ.

Đó là một lời cảm ơn.

Bởi những người đang ngồi trong giảng đường hôm nay được học tập trong hòa bình.

Được bước vào phòng thí nghiệm mà không phải lo tiếng bom.

Được nghĩ về tương lai thay vì nghĩ ngày mai mình có còn sống hay không.

Những điều tưởng bình thường ấy từng là ước mơ của một thế hệ.

Và có những người đã không sống đến ngày nhìn thấy ước mơ ấy thành hiện thực.

Vì vậy, câu “chưa thắng giặc Mỹ chưa về Bách khoa” hôm nay nghe như một lời thề đã hoàn thành.

Nhưng phía sau nó là một món nợ của ký ức.

Chúng ta nhớ những người đã trở về.

Chúng ta càng phải nhớ những người không trở về.

Bởi Bách khoa hôm nay không chỉ được xây bằng gạch, thép và những công trình khoa học.

Trong ký ức của mái trường ấy còn có tuổi trẻ, máu và sự hy sinh của một thế hệ sinh viên đã gác bút nghiên khi Tổ quốc cần.

Chú thích: Đài tưởng niệm “Cán bộ và sinh viên xếp bút nghiên lên đường bảo vệ Tổ quốc” tại Đại học Bách khoa Hà Nội – nơi các thế hệ sinh viên hôm nay tưởng niệm và tri ân những người đi trước.
Nguồn ảnh: Đại học Bách khoa Hà Nội và VnExpress; hoạt động đặt hoa tri ân được ghi nhận tại đài tưởng niệm của trường.