rận thủy chiến phục kích tại Vân Đồn tháng 2/1288 tiêu diệt đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ

Cuối năm 1287, rút kinh nghiệm thất bại vì thiếu lương thực trong cuộc xâm lược năm 1285, khi phát động cuộc tiến công Đại Việt lần thứ ba, ngoài đạo quân thủy của Ô Mã Nhi, nhà Nguyên đã tổ chức một đoàn thuyền vận tải khổng lồ gồm hàng trăm chiếc chở 17 vạn thạch lương thực cùng vô số vũ khí do Vạn hộ Trương Văn Hổ chỉ huy đi theo sau. Phó đô tướng quân Trần Khánh Dư được giao trấn giữ vùng biển Vân Đồn (Quảng Ninh) để chặn đường thủy của địch. Trong trận giao chiến đầu tiên vào tháng 12/1287 tại vùng biển Ngọc Sơn, lực lượng tiền phong của Trần Khánh Dư không cản được hạm đội chiến thuyền hộ tống của Ô Mã Nhi, để đạo quân chiến đấu của địch vượt qua tiến vào Vạn Kiếp.

Khi thượng hoàng Trần Thánh Tông sai trung sứ ra Vân Đồn định triệu Trần Khánh Dư về triều trị tội để lọt giặc, Trần Khánh Dư đã phân tích quy luật hành quân của đối phương: đạo quân đi trước của Ô Mã Nhi là quân chiến đấu hạng nặng nên phòng bị rất chặt, nhưng đoàn thuyền vận tải lương thảo đi sau do Trương Văn Hổ chỉ huy chắc chắn di chuyển chậm chạp vì chở nặng và chủ quan cho rằng đường biển đã thông suốt. Ông xin khất chịu tội vài ngày để lập công chuộc lỗi, lập tức thu thập toàn bộ binh thuyền bố trí mai phục kín trong các luồng lạch có núi đá che khuất tại khu vực Lục Thủy (thuộc vùng biển Vân Đồn – Cửa Lục, tỉnh Quảng Ninh).

Tháng Chạp năm Đinh Hợi (tức đầu tháng 2 dương lịch năm 1288), đúng như dự đoán của Trần Khánh Dư, đoàn thuyền lương nặng nề của Trương Văn Hổ tiến vào khu vực Vân Đồn. Đợi cho toàn bộ đội hình thuyền địch đi lọt vào vùng biển hẹp, thủy quân nhà Trần dưới sự chỉ huy của Trần Khánh Dư từ các đảo đá đồng loạt lao ra tiến công áp mạn và phóng hỏa đốt thuyền. Trước đòn đánh bất ngờ, đoàn thuyền vận tải của quân Nguyên hoàn toàn tan vỡ; Trương Văn Hổ phải ra lệnh đổ hàng vạn thạch lương thực xuống biển cho nhẹ thuyền rồi nhảy sang một chiếc thuyền nhỏ chạy trốn về đảo Hải Nam. Quân Trần thu giữ hàng chục thuyền lương lớn cùng toàn bộ quân trang, khí giới và bắt sống hàng nghìn quân địch. Chiến thắng Vân Đồn của Trần Khánh Dư đã cắt đứt hoàn toàn dạ dày tiếp tế của 50 vạn quân Nguyên đang đóng tại Vạn Kiếp và Thăng Long, đẩy Thoát Hoan và Ô Mã Nhi vào tình thế khủng hoảng lương thực trầm trọng, buộc phải rút quân tháo chạy qua sông Bạch Đằng và bị tiêu diệt hoàn toàn vào tháng 4 năm 1288.