Rob và câu chuyện "đi tìm Thùy"

Cùng với cuốn Nhật ký Đặng Thùy Trâm, 48 tấm ảnh của nhà quay phim chiến trường Nguyễn Văn Giá chụp trước khi hy sinh ở Đức Phổ, Quảng Ngãi cũng đã được Fred (Frederic Whitehurst), cựu sĩ quan tình báo của quân đội Mỹ, trao trả lại cho gia đình anh.

Trong câu chuyện "như cổ tích này", mọi người biết đến Fred nhiều hơn Rob (Robert Whitehurst), anh trai Fred. Nhưng chính Rob lại là người có đóng góp rất lớn cho sự trở về gia đình của cuốn Nhật ký Đặng Thùy Trâm và từ 3 năm nay vẫn bền bỉ làm nhiều việc, như lời ông nói, để "tiếp tục làm sống lại Nhật ký Đặng Thùy Trâm".

Diều sáo và chiếc bàn thờ nhỏ của Việt Nam

Rob là thuyền trưởng tàu viễn dương của Mỹ, gần như quanh năm lênh đênh trên mặt biển. Trong chiến tranh Việt Nam , Rob là lính hải quân Mỹ, đóng ở vùng đồng bằng sông Cửu Long. Hai năm có mặt ở vùng sông nước này, Rob dần dần đem lòng yêu mến vùng đất xa lạ, cách xa quê ông nửa vòng trái đất, nhưng lại có sức cuốn hút lạ kỳ.

Rob yêu và cưới một cô gái người Long Xuyên, vì thế càng gắn bó với Việt Nam hơn, kể cả khi đã trở về Mỹ. Rob thích các món ăn Việt, học và nói được tiếng Việt, thích trồng các loại cây có nguồn gốc từ Việt Nam và thích sưu tầm các vật kỷ niệm gắn bó với Việt Nam.

Tháng 4/2006, lần thứ 2 trở lại Việt Nam (lần đầu vào tháng 8/2005) cùng em trai thăm gia đình liệt sĩ Đặng Thùy Trâm và gia đình liệt sĩ Nguyễn Văn Giá, để lấy tư liệu bổ sung cho cuốn sách “Đi tìm Thùy” đang viết, ông cũng không quên sưu tầm những vật kỷ niệm ở Việt Nam để đem về bổ sung cho kho tư liệu và hiện vật về Việt Nam vốn đã rất phong phú của mình tại Mỹ.

Hôm gặp tôi, ông kể về chuyến đến thăm Đường Lâm, “đất hai vua của Sơn Tây”, một mình tìm đến thăm Bảo tàng Lịch sử rồi sau đó đi bộ ra cầu Long Biên để được tận mắt thấy cây cầu trong bức ảnh chụp toán lính Pháp cuối cùng rút khỏi Hà Nội năm 1954 treo trong Bảo tàng.

Ông tiếc nuối không được thấy cảnh trẻ em Việt Nam thả diều để nghe tiếng sáo diều vi vút nhưng lại vui mừng vì đã mua được diều sáo mang về Mỹ, không phải 1 chiếc mà những 3 chiếc do một người ở khu phố cổ Hà Nội nhận làm.

Ông hài hước kể với tôi, suốt một ngày tha thẩn ở Hà Nội mà không tìm đâu ra ở các cửa hàng bán đồ lưu niệm một con dao quắm của đồng bào dân tộc thường dùng; nhưng sau nghĩ lại, nếu có mua được chắc cũng không thể mang theo về Mỹ, vì đó là một thứ “vũ khí” mà hải quan nước nào cũng cấm mang theo máy bay vì sợ khủng bố!

Cuối cùng, Rob chỉ có thể mua được một chiếc bàn thờ nhỏ cùng rất nhiều sách và băng đĩa nhạc của Việt Nam mang về trong chuyến đi này.

Những tư liệu mới tìm thấy về chị Trâm, anh Giá

Có thể nói không quá rằng, nếu không có Rob, chưa chắc đã có sự kiện cuốn Nhật ký Đặng Thùy Trâm trở về với gia đình liệt sĩ.

Sau khi thu giữ cuốn Nhật ký của bác sĩ Đặng Thùy Trâm, biết được một phần nội dung trong cuốn nhật ký đó, trở về Mỹ, Fred lâm vào một trạng thái tâm lý không bình thường.

Suốt trong nhiều năm Fred luôn luôn có mặc cảm về những việc làm của mình trong thời kỳ chiến tranh Việt Nam , vừa cảm phục vừa sợ hãi khi phải đối diện với những dòng chữ ám ảnh trong những trang nhật ký của một người con gái là bác sĩ của Việt Cộng mà ông chưa từng biết. Thậm chí ông không dám đọc lại cuốn nhật ký và đã gửi cho một người bạn giữ hộ trong một thời gian dài.

Chính trong những ngày đó, Rob là chỗ dựa tinh thần của Fred, giúp ông vượt qua sự dày vò và ám ảnh bởi quá khứ.

Như sau này, trong các bức thư gửi cho bà Doãn Ngọc Trâm, mẹ của liệt sĩ Đặng Thùy Trâm, cả Fred và Rob đều cho biết, Rob là người đã “đọc đi đọc lại cuốn nhật ký đó nhiều hơn ai hết” và là người không chỉ khuyên mà còn tự mình đi tìm tin tức và địa chỉ gia đình liệt sĩ, kể cả vào mạng Internet lẫn tra cứu thư mục các tài liệu về Việt Nam ở nhiều thư viện Mỹ, để tìm cách giúp em trai mình trao trả lại nhật ký của chị Đặng Thùy Trâm cho gia đình.

Chính trong quá trình tìm kiếm diễn ra suốt hàng chục năm ấy, Rob đã biết hằng năm ở Trung tâm Việt Nam thuộc Đại học Texas đều có mở cuộc hội thảo về chiến tranh Việt Nam .

Rob đã động viên, khuyến khích em trai mình vượt qua bao mặc cảm, đến dự hội thảo, qua đó nhờ những người có mặt tìm thêm tin tức để trả lại nhật ký của chị Đặng Thùy Trâm và 48 tấm ảnh anh Nguyễn Văn Giá chụp cho gia đình.

Và cũng chính Rob một lần nữa động viên, khuyến khích Fred trở lại Việt Nam để thăm hai gia đình liệt sĩ sau khi đã trao trả các kỷ vật quý giá. Nếu không có Rob đi cùng có lẽ Fred cũng khó có thể vượt qua được nỗi ám ảnh sợ hãi và mặc cảm tội lỗi khi quyết định trở lại Việt Nam sau hơn 35 năm, kể từ ngày thu giữ cuốn nhật ký của chị Trâm và 48 tấm ảnh anh Giá chụp trước khi hy sinh.

Trong một bài đăng trên Chuyên đề ANTG vào dịp kỷ niệm Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27/7/2007, tôi có viết về việc Rob mới tìm thấy trong Kho lưu trữ ở Mỹ một số kỷ vật của chị Đặng Thùy Trâm.

Mới đây, sau chuyến đi biển dài ngày trở về, Rob lại dành thời gian ít ỏi trong những ngày nghỉ, lái xe vượt quãng đường hàng nghìn cây số từ nhà lên thủ đô Washington để vào Kho lưu trữ Quốc gia của Mỹ, tiếp tục công việc tìm tư liệu và các di vật của chị Trâm, anh Giá và của các liệt sĩ Việt Nam còn lưu trữ tại đây.

Trong một bức thư gửi cho tôi vào đầu tháng 4 này, Rob cho biết ông đã tìm thấy một số tư liệu mới về anh Nguyễn Văn Giá, trong đó có mấy bức ảnh anh Giá mang theo người trước khi hy sinh và một tập giấy tờ của anh.

Tôi biết, trong lần trở lại Việt Nam vào tháng 4/2006, Rob hứa với cháu Nguyễn Trung Thành, con trai anh Giá rằng khi về Mỹ, ông sẽ tìm kiếm các tư liệu về bố cháu, nếu tìm được sẽ gửi sang cho cháu và gia đình.

Lần này, sau khi tìm được những tư liệu mới về anh Giá, Rob viết ngay thư báo tin cho chị Đặng Kim Trâm, em gái của liệt sĩ Đặng Thùy Trâm biết, gửi qua e-mail những tư liệu mới này, nhờ chị Kim Trâm chuyển cho cháu Thành và mẹ cháu, chị Bùi Ngọc Hiên.

Đồng thời Rob cũng gửi qua e-mail cho tôi một số tư liệu trong số đó. Rất tiếc, do sự tàn phá của thời gian, một số ghi chép của anh Giá rất khó đọc, có tờ giấy chỉ đọc được mấy chữ “Giấy đi đường...”, còn những tấm ảnh cũng rất mờ, nhiều ảnh lại quá nhỏ nên rất khó nhận ra người trong ảnh.

Tuy vậy, cả Rob, chị Hiên, chị Kim Trâm đều cảm nhận có một tấm ảnh chụp chung trong đó có cả anh Giá và chị Thùy Trâm. Riêng chị Hiên đã nhận ra một tấm ảnh chị bế cháu Thành đứng bên mấy người bạn anh Giá, được chụp trong một đám cưới ở Hà Nội mà chị đã gửi vào chiến trường cho anh.

Rob biết rằng những tư liệu mới tìm thấy về anh Giá sẽ giúp cháu Thành được an ủi phần nào vì “cha cậu đã đem theo ảnh vợ con bên mình” trước khi hy sinh.--PageBreak--

Lần thứ ba có mặt ở Lubbock để kể chuyện “Đi tìm Thùy”

Như trên đã nói, từ nhiều năm nay, cứ vào trung tuần tháng 3 hằng năm, tại Trung tâm Việt Nam của Trường đại học Texas ở Lubbock, Mỹ, lại diễn ra cuộc hội thảo về chiến tranh Việt Nam với nhiều khía cạnh khác nhau, có rất nhiều người ở Mỹ và cả từ Việt Nam sang tham dự.

Năm 2005, tại cuộc hội thảo, anh em Fred đã nhờ nhà nhiếp ảnh Ted Engelmann, một phóng viên tại chiến trường Việt Nam trước đây giúp tìm được gia đình liệt sĩ Đặng Thuỳ Trâm.

Ngày 18/3 năm nay, cả 4 người gắn bó với câu chuyện Đặng Thùy Trâm, Nguyễn Văn Giá là Fred, Rob, Ted và Neil đều đến dự cuộc hội thảo thường niên tại Đại học Texas ở Lubbock, Mỹ.

Trong một thư điện tử viết cho tôi sau khi tham dự cuộc hội thảo này, Rob cho biết: “Chủ đề chính của hội thảo là về cuộc nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Cả tôi, Fred, Ted và Niel đến dự Hội thảo để được kể chuyện về Nhật ký Đặng Thùy Trâm và việc “Đi tìm Thùy”. Chúng tôi gặp nhiều người và có dịp nghe nhiều về chiến tranh. Người nào cũng biết đến Nhật ký Đặng Thùy Trâm...”.

Trong câu chuyện “Đi tìm Thùy” ấy, Rob viết về quá trình đi tìm câu trả lời xác thực cho những điều băn khoăn của một số người Mỹ khi được đọc nhật ký của chị Thùy Trâm: Có thật có một người con gái Việt Cộng anh hùng như thế? Thực hư về cái chết của Thùy Trâm ra sao?

Nhất là khi đọc những dòng cuối cùng chị Thùy Trâm viết ngày 20/6/1970 nói về nỗi cô đơn của mình, thì ngay cả Rob cũng băn khoăn, day dứt.

Sau một trận ném bom ác liệt của Mỹ, bệnh xá bị lộ, những người khỏe mạnh phải chuyển về phía sau tìm địa điểm xây dựng mới, hẹn sẽ quay lại đón 5 thương binh nặng cố định cùng chị Thùy Trâm và 3 nữ y tá, hộ lý còn ở lại, nhưng đã quá 10 ngày hẹn mà không thấy ai quay lại. Phải chăng chị Thùy Trâm và các thương binh đã bị bỏ rơi và đã bị lãng quên?

Vì thế, Rob đã quay trở lại Việt Nam, đến tận những nơi chị Thùy Trâm đã sống trong những ngày chiến tranh ác liệt, gặp nhiều đồng đội, nhiều người dân từng quen biết chị, đọc sách báo Việt Nam và khi trở về Mỹ đã đến Kho lưu trữ Quốc gia của Mỹ ở thủ đô Washington tìm bằng được tư liệu để có câu trả lời cho những câu hỏi trên.

Ông viết thư cho tôi: “Tôi đã tưởng tượng ra cảm giác buồn bã của người đọc khi đọc đến những dòng cuối cùng trong cuốn nhật ký của chị Thùy Trâm và nghĩ rằng người con gái trẻ này, người có niềm tin mãnh liệt đối với Tổ quốc mình, sẵn sàng hy sinh cuộc đời mình cho Tổ quốc chẳng lẽ lại có thể bị bỏ rơi và bị lãng quên?

Tôi vui mừng vì có thể khẳng định rằng đó không phải là cái cách mà cuộc đời chị kết thúc. Tôi khẳng định rằng tôi đã rất hài lòng với cuộc tìm kiếm đơn độc của mình để có những thông tin mà không ai có được.

Tôi cảm thấy rằng câu chuyện trọn vẹn về Thùy Trâm cần thêm nhiều chi tiết nữa. Những gì mà tôi cảm nhận được từ các thông tin trong những bản báo cáo của quân đội Mỹ càng cho thấy cảm nhận của tôi là đúng. Tôi hài lòng về việc tìm kiếm thêm các tư liệu ấy”.

Rob đã tìm được rất nhiều tư liệu, tài liệu xác thực về một bệnh xá mà bác sĩ Đặng Thùy Trâm đã làm việc trong chiến tranh và cuộc sống thực của chị thời kỳ đó, rất khớp với những gì chị Thùy Trâm mô tả trong nhật ký của mình.

Ông tìm được trong Kho lưu trữ của Mỹ cả những chiếc phong bì mẹ chị gửi thư từ Hà Nội vào chiến trường cho con gái; cả sổ ghi chép có dày đặc số liệu, tên tuổi, bệnh án, phác đồ điều trị các bệnh nhân mà chị Thùy Trâm đã cứu chữa... Và đặc biệt sự hy sinh của chị càng khiến ông khâm phục.

Những cuộc tìm kiếm không mệt mỏi và công phu ấy đã giúp Rob tìm được câu trả lời cho các câu hỏi đã nêu trên, rằng: Nhật ký Đặng Thuỳ Trâm và câu chuyện về sự hy sinh anh hùng của chị là một điều xác thực và “Một điều đặc biệt có ý nghĩa với tôi đó là sự thật mà từ các tài liệu tôi tìm được, kể cả các tài liệu của Mỹ còn lưu trữ đã chỉ ra rằng Thùy Trâm trong những ngày ở bệnh xá không hề bị đồng đội lãng quên. Chị không chết trong lòng những người thân và Tổ quốc mà trái lại, chị vẫn sống mạnh mẽ trong lòng họ”.

Đó cũng chính là những lời mà Rob muốn nói với những người tham dự hội thảo về chiến tranh Việt Nam năm nay tại Trung tâm Việt Nam của Trường đại học Texas ở Lubbock , Mỹ ngày 18/3 vừa qua khi kể câu chuyện “Đi tìm Thùy”.

Tôi càng hiểu vì sao ông là người có đóng góp rất lớn trong việc xuất bản cuốn Nhật ký Đặng Thùy Trâm bằng tiếng Anh ở Mỹ trong năm 2007 vừa qua