SÂN BAY GIA LÂM NGÀY 9/10/1954 – CUỘC BÀN GIAO VÀ NHỮNG BẢN SƠ ĐỒ KỸ THUẬT

SÂN BAY GIA LÂM NGÀY 9/10/1954 – CUỘC BÀN GIAO VÀ NHỮNG BẢN SƠ ĐỒ KỸ THUẬT

Giữa những ngày lịch sử của mùa thu năm 1954, khi Hà Nội chuẩn bị đón đoàn quân chiến thắng trở về, tại sân bay Gia Lâm đã diễn ra một cuộc bàn giao ít được nhắc đến. Không chỉ là việc chuyển giao một căn cứ không quân, cuộc thương lượng kéo dài nhiều giờ về những bản sơ đồ cấp nước, thoát nước và điện đã để lại một dấu mốc đáng chú ý trong quá trình tiếp quản Thủ đô. Những tài liệu lưu trữ của cả Việt Nam và Pháp giúp làm sáng tỏ một khía cạnh quan trọng của ngày giải phóng: giành lại quyền làm chủ không chỉ bằng lá cờ chiến thắng, mà còn bằng việc tiếp nhận, bảo vệ và vận hành những công trình thiết yếu của đất nước.

Những ngày cuối cùng trước cuộc chuyển giao

Tháng 10 năm 1954, Hà Nội bước vào những ngày đặc biệt nhất trong lịch sử hiện đại. Sau chiến thắng Điện Biên Phủ ngày 7/5/1954 và Hiệp định Genève về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Đông Dương, quân đội Pháp phải thực hiện việc rút quân khỏi Hà Nội theo thời hạn đã thỏa thuận. Thành phố từng là trung tâm quan trọng trong hệ thống cai trị của thực dân Pháp ở miền Bắc đang chuẩn bị trở về dưới quyền quản lý của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Nhưng để tiếp quản một Thủ đô, lực lượng cách mạng không chỉ cần tiến vào các đường phố, doanh trại và công sở. Một nhiệm vụ khó khăn khác là tiếp nhận nguyên vẹn hệ thống hạ tầng, phương tiện và cơ sở kỹ thuật nhằm bảo đảm thành phố có thể tiếp tục hoạt động bình thường sau khi lực lượng Pháp rút đi.

Trong số những công trình có ý nghĩa chiến lược, sân bay Gia Lâm giữ một vị trí đặc biệt. Được xây dựng từ năm 1936, sân bay này từng là căn cứ không quân quan trọng của Pháp tại miền Bắc Đông Dương. Trong chiến tranh, Gia Lâm là nơi đóng quân của nhiều đơn vị không quân, đồng thời giữ vai trò trong hoạt động vận chuyển, tiếp tế và yểm trợ cho các lực lượng quân sự Pháp. Trong chiến dịch Điện Biên Phủ, sân bay Gia Lâm cùng với các sân bay Cát Bi và Đồ Sơn thuộc hệ thống phục vụ hoạt động không vận của quân Pháp. Vì vậy, việc tiếp quản nơi đây không đơn thuần là nhận lại một khu đất có đường băng và nhà chứa máy bay, mà còn liên quan đến các công trình, thiết bị và hệ thống kỹ thuật của một căn cứ hàng không quan trọng.

Ảnh tư liệu 1. Sân bay Gia Lâm trước ngày tiếp quản. Trung tâm Lưu trữ quốc gia giới thiệu ảnh chụp sân bay ngày 27/8/1954, trích từ sách Nhìn lại Không quân Pháp trong chiến tranh Đông Dương.

Những ngày đầu tháng 10/1954, công việc chuẩn bị tiếp quản Hà Nội được tiến hành khẩn trương. Theo các thỏa thuận chuyển giao, lực lượng Việt Nam từng bước tiếp nhận những cơ sở hành chính, công trình công cộng và vị trí quân sự của Pháp. Ngày 5/10, tại căn cứ không quân Gia Lâm, phía Pháp tổ chức một buổi lễ quân sự trong khuôn khổ quá trình rút quân. Ngày 8/10, việc bàn giao một số vị trí quân sự tiếp tục được thực hiện. Những hoạt động ấy diễn ra trong bối cảnh cả hai bên phải giải quyết hàng loạt vấn đề về tài sản, cơ sở vật chất và an toàn của các khu vực được chuyển giao. Trong khi người dân Hà Nội hướng về ngày đoàn quân chiến thắng tiến vào thành phố, tại những địa điểm quân sự quan trọng, các thủ tục bàn giao vẫn đang được tiến hành với những yêu cầu cụ thể và không ít khó khăn.

Ngày 9/10/1954 – Khi cuộc bàn giao gặp trở ngại

Ngày 9/10/1954, chỉ một ngày trước ngày giải phóng Thủ đô, căn cứ không quân Gia Lâm được phía Pháp bàn giao trong khuôn khổ công việc chuyển giao các cơ sở quân sự cho Việt Nam. Chi tiết đáng chú ý về cuộc bàn giao này được ghi lại trong báo cáo đề ngày 13/10/1954 của đại úy Joseph Negri, người chỉ huy phân đội phụ trách chuyển giao các sân bay và tòa nhà quân sự thuộc Không quân Pháp. Tài liệu hiện được dẫn chiếu từ hồ sơ 4 C 686 thuộc Lưu trữ Bộ Quốc phòng Pháp. Theo báo cáo, trong ngày 9/10, một ủy ban hỗn hợp gồm các sĩ quan Pháp và cán bộ Việt Minh tham gia chuyển giao những cơ sở quân sự tại Hà Nội, trong đó có các tòa nhà của Ban Tham mưu Không quân chiến thuật Bắc Việt Nam và căn cứ không quân Gia Lâm.

Tuy nhiên, quá trình bàn giao tại Gia Lâm không hoàn toàn thuận lợi. Theo nội dung được công bố từ báo cáo của đại úy Joseph Negri, phía Pháp ban đầu từ chối cung cấp những bản sơ đồ thể hiện hệ thống cấp nước, thoát nước và điện của căn cứ. Đây là những tài liệu kỹ thuật liên quan trực tiếp đến việc quản lý và duy trì hoạt động của công trình. Đối với lực lượng tiếp quản, những bản sơ đồ ấy có ý nghĩa thiết thực: chúng giúp xác định cách bố trí các hệ thống hạ tầng, phục vụ công tác kiểm tra, sửa chữa và sử dụng cơ sở vật chất sau khi chuyển giao. Nếu thiếu các thông tin này, việc tiếp nhận trên danh nghĩa chưa đồng nghĩa với khả năng quản lý đầy đủ về mặt kỹ thuật.

Sự bất đồng về những bản sơ đồ khiến cuộc bàn giao phải trải qua nhiều giờ bàn thảo. Tư liệu lưu trữ không cung cấp đầy đủ lời đối đáp của những người tham gia, cũng không xác định chính xác từng giờ diễn ra cuộc thương lượng. Vì vậy, không thể khẳng định đã có những lời tranh luận hay hành động cụ thể nào ngoài nội dung được ghi nhận. Nhưng chính sự kéo dài của cuộc bàn thảo đã cho thấy vấn đề không phải là một thủ tục có thể bỏ qua. Để tiếp quản một căn cứ hàng không, bên tiếp nhận cần được cung cấp thông tin cần thiết về các hệ thống kỹ thuật, thay vì chỉ nhận quyền kiểm soát đối với các công trình hiện hữu.

Sau nhiều giờ thương lượng, phía Pháp cuối cùng đồng ý cung cấp các sơ đồ cấp nước, thoát nước và điện của căn cứ Gia Lâm. Đây là kết quả quan trọng được ghi nhận trong báo cáo ngày 13/10/1954. Cũng theo tư liệu này, biên bản bàn giao nêu rõ không có mìn gài tại khu vực xung quanh căn cứ, tương tự nội dung đã được ghi nhận khi chuyển giao căn cứ không quân Bạch Mai. Xác nhận về tình trạng mìn có ý nghĩa đặc biệt đối với an toàn của lực lượng tiếp quản và những người sẽ làm việc tại sân bay trong thời gian tiếp theo.

Giá trị của cuộc bàn giao ngày 9/10 nằm ở chính những chi tiết tưởng như rất nhỏ ấy. Một căn cứ quân sự có thể được chuyển giao bằng biên bản, nhưng để tiếp nhận và sử dụng an toàn, hiệu quả, người quản lý mới phải nắm được cả những hệ thống nằm sau các bức tường, dưới mặt đất và trong mạng lưới kỹ thuật của công trình. Cuộc thương lượng tại Gia Lâm phản ánh yêu cầu tiếp quản thực chất: không chỉ thay đổi lực lượng hiện diện, mà còn bảo đảm điều kiện để công trình tiếp tục phục vụ đất nước.

Ảnh tư liệu 2. Báo cáo của đại úy Joseph Negri về việc chuyển giao các vị trí quân sự của Không quân Pháp cho Quân đội nhân dân Việt Nam. Hồ sơ 4 C 686, Lưu trữ Bộ Quốc phòng Pháp. Đây là nguồn tư liệu quan trọng xác nhận cuộc bàn giao ngày 9/10/1954 và tranh luận về các sơ đồ kỹ thuật.

Từ những bản sơ đồ đến quyền làm chủ sân bay

Cuộc bàn giao ngày 9/10/1954 cần được đặt trong một tiến trình lớn hơn. Trước đó, vấn đề duy trì hoạt động của sân bay Gia Lâm sau thời hạn rút quân đã trở thành một nội dung thương lượng giữa hai phía. Ngày 16/8/1954, tướng Jouhaud, Chỉ huy trưởng Không quân Pháp ở Viễn Đông, trình lên tướng Paul Ely một nghiên cứu về khả năng tiếp tục sử dụng sân bay Gia Lâm sau thời hạn 80 ngày quy định trong Hiệp định Genève. Đến ngày 1/9, ông Jouhaud gửi công văn cho đại tá Hà Văn Lâu, Trưởng ban liên lạc của Quân đội nhân dân Việt Nam bên cạnh Ủy ban quốc tế giám sát việc thi hành hiệp định, đề cập đề nghị duy trì một sân bay cùng hạ tầng hàng không cần thiết tại Hà Nội. Những trao đổi ấy cho thấy Gia Lâm vẫn có vai trò trong việc bảo đảm các hoạt động hàng không phục vụ giám sát quốc tế sau khi Thủ đô được tiếp quản.

Ngày 5/10/1954, đại tá Hà Văn Lâu và chuẩn tướng De Beaufort, Trưởng ban liên lạc Pháp bên cạnh Ủy ban quốc tế, ký một nghị định thư quy định hoạt động của sân bay Gia Lâm trong giai đoạn từ ngày 11/10 đến ngày 31/12/1954. Theo thỏa thuận, một bộ phận kỹ thuật viên dân sự và quân sự Pháp được phép tiếp tục làm việc tại sân bay trong thời gian chuyển tiếp, chủ yếu để phục vụ nhu cầu đi lại của Ủy ban quốc tế giám sát việc thi hành Hiệp định Genève. Hoạt động của các nhân viên kỹ thuật này phải tuân thủ những điều kiện được hai bên thống nhất, trong đó có các quy định về an ninh, hoạt động chuyên môn và việc chấp hành pháp luật của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Ảnh tư liệu 3. Trang đầu nghị định thư quy định hoạt động sân bay Gia Lâm từ ngày 11/10 đến 31/12/1954. Nguồn: hồ sơ 4 C 684, Lưu trữ Bộ Quốc phòng Pháp, được Trung tâm Lưu trữ quốc gia I công bố. Chính trong hoàn cảnh ấy, cuộc thương lượng về những bản sơ đồ kỹ thuật ngày 9/10 càng có ý nghĩa. Việc để một số nhân viên Pháp tiếp tục thực hiện công việc chuyên môn trong thời gian chuyển tiếp không làm thay đổi thực tế sân bay đã được bàn giao về mặt quân sự và được đặt trong khuôn khổ quản lý mới. Đồng thời, việc cung cấp đầy đủ các sơ đồ kỹ thuật là một điều kiện quan trọng giúp phía Việt Nam từng bước nắm bắt hệ thống cơ sở vật chất, chuẩn bị cho quá trình đảm nhận toàn bộ hoạt động của sân bay.

Nhìn từ góc độ lịch sử, kết quả của cuộc bàn giao thể hiện một yêu cầu căn bản trong quá trình giành lại chủ quyền: quyền làm chủ phải gắn liền với năng lực quản lý. Những công trình từng phục vụ bộ máy quân sự và hành chính của thực dân Pháp cần được tiếp nhận, kiểm kê, bảo vệ và tổ chức sử dụng trong điều kiện mới. Sự kiện Gia Lâm vì thế không chỉ gợi nhớ đến một cuộc thương lượng về hạ tầng, mà còn phản ánh những công việc âm thầm, cụ thể và thiết yếu đằng sau thắng lợi lớn của dân tộc.

Ngày 10/10/1954 – Lá cờ đỏ sao vàng trên đài chỉ huy

Sáng 10/10/1954, Hà Nội đón ngày giải phóng trong niềm vui của hàng vạn người dân. Các đơn vị Quân đội nhân dân Việt Nam tiến vào Thủ đô, tiếp quản những vị trí quan trọng và đánh dấu sự trở về của chính quyền cách mạng. Tại sân bay Gia Lâm, đúng 10 giờ sáng, bộ đội ta tiến vào tiếp quản các vị trí trọng yếu. Lá cờ Pháp trên đài chỉ huy được hạ xuống, thay vào đó là lá cờ đỏ sao vàng. Các chiến sĩ triển khai nhiệm vụ canh gác tại cổng sân bay, khu vực đường cất hạ cánh và những công trình phục vụ thông tin liên lạc hàng không. Theo Cục Hàng không Việt Nam, quá trình tiếp quản sân bay được thực hiện theo hai bước: trước hết là tiếp nhận, làm chủ sân bay về mặt quân sự; tiếp đó là từng bước đảm nhận công tác quản lý chuyên môn, kỹ thuật và điều hành hoạt động bay.

Ảnh tư liệu 4. Chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam tại sân bay Gia Lâm trong thời kỳ tiếp quản Thủ đô. Ảnh được đăng trong bài kỷ niệm 70 năm tiếp quản sân bay Gia Lâm.

Nếu ngày 9/10 ghi dấu việc bàn giao căn cứ và những thương lượng về hồ sơ kỹ thuật, thì ngày 10/10 là thời khắc quyền làm chủ sân bay được thể hiện công khai qua sự hiện diện của bộ đội ta và lá quốc kỳ trên đài chỉ huy. Hai dấu mốc liên tiếp ấy phản ánh tính chất nhiều bước của quá trình tiếp quản. Chiến thắng quân sự và ngoại giao đã mở đường cho việc thu hồi các cơ sở quan trọng, nhưng để những cơ sở ấy hoạt động hiệu quả dưới chính quyền mới còn đòi hỏi sự chuẩn bị về con người, tổ chức và kỹ thuật.

Công việc tại sân bay Gia Lâm tiếp tục trong những tháng cuối năm 1954. Ngày 31/12, các nghi thức bàn giao cuối cùng được thực hiện. Theo tư liệu của Cục Hàng không Việt Nam, đến 23 giờ 40 phút, nghi lễ bàn giao hoàn tất. Sau đó, một máy bay DC-3 đưa những nhân viên Pháp cuối cùng thuộc lực lượng còn được phép hiện diện tại sân bay rời Hà Nội. Đúng thời điểm chuyển sang ngày 1/1/1955, từ sân bay Gia Lâm, một bức điện lịch sử được phát đi, thông báo rằng sân bay không còn thuộc khu quản chế hàng không Đông Dương; các máy bay muốn ra vào miền Bắc Việt Nam, từ vĩ tuyến 17 trở ra, phải xin phép cơ quan điều phái của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đặt tại Gia Lâm. Sự kiện này đánh dấu bước phát triển quan trọng trong việc xác lập quyền quản lý vùng trời và tổ chức hoạt động điều hành bay của Việt Nam.

Những bản sơ đồ nhỏ và ý nghĩa lớn của ngày tiếp quản

Trong ký ức về ngày giải phóng Thủ đô, người ta thường nhớ đến đoàn quân tiến qua những con phố rợp cờ hoa, đến những khuôn mặt rạng rỡ của nhân dân Hà Nội và lá cờ đỏ sao vàng tung bay trên các công trình quan trọng. Đó là những hình ảnh tiêu biểu của mùa thu lịch sử. Nhưng phía sau ngày hội lớn còn có rất nhiều công việc ít được nhắc đến: kiểm kê tài sản, tiếp nhận công sở, bảo vệ cơ sở hạ tầng, lập biên bản bàn giao, kiểm tra tình trạng an toàn và chuẩn bị vận hành những công trình thiết yếu. Cuộc thương lượng về sơ đồ kỹ thuật tại sân bay Gia Lâm ngày 9/10/1954 thuộc về phần lịch sử ấy.

Không có căn cứ để khẳng định những bản sơ đồ đã trực tiếp quyết định toàn bộ hoạt động của sân bay trong những tháng tiếp theo. Cũng chưa có tài liệu được công bố trong những nguồn đối chiếu ở đây cho phép xác định danh tính từng cán bộ Việt Nam tham gia cuộc bàn giao tại Gia Lâm hoặc tái hiện nguyên văn cuộc thương lượng. Tuy nhiên, điều đã được tư liệu lưu trữ xác nhận là rõ ràng: phía Pháp từng từ chối cung cấp các sơ đồ cấp nước, thoát nước và điện; sau nhiều giờ bàn thảo, họ chấp thuận bàn giao; biên bản còn ghi nhận việc không có mìn gài quanh căn cứ. Những chi tiết đó đủ cho thấy sự thận trọng, tính cụ thể và yêu cầu thực chất của công tác tiếp quản.

Hơn bảy thập kỷ đã trôi qua kể từ mùa thu năm 1954. Sân bay Gia Lâm hôm nay gắn với một giai đoạn lịch sử quan trọng của Thủ đô và ngành hàng không Việt Nam. Khi nhìn lại ngày 9/10 năm ấy, có thể thấy rằng lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những trận đánh lớn hay những thời khắc long trọng. Lịch sử còn hiện diện trong những biên bản bàn giao, những hồ sơ kỹ thuật và những cuộc thương lượng kiên trì nhằm bảo vệ điều kiện hoạt động của một đất nước vừa giành lại hòa bình.

Cuộc bàn giao tại sân bay Gia Lâm ngày 9/10/1954 nhắc chúng ta rằng, giành lại một công trình là một dấu mốc của thắng lợi, nhưng tiếp nhận đầy đủ những điều kiện để quản lý và vận hành công trình ấy mới làm cho quyền làm chủ trở nên thực chất. Những bản sơ đồ cấp nước, thoát nước và điện, dù không xuất hiện trong các hình ảnh nổi tiếng của ngày giải phóng Thủ đô, vẫn là một chi tiết lịch sử đáng được ghi nhớ. Bởi trong hành trình xây dựng một đất nước độc lập, có những bước chuyển lớn lao bắt đầu từ những công việc lặng thầm, từ sự chuẩn bị cẩn trọng và từ quyết tâm tiếp nhận trọn vẹn những gì thuộc về quyền làm chủ của nhân dân Việt Nam.