SANG LÀNG NGUYỆT BỔNG
Băng qua con đường hàng tỉnh, đất đỏ rộng rãi, chúng tôi vượt những thung lũng lúa có ruộng đã hươm hươm vàng để đến với xóm núi có hai cây cau cao.
Bếp cơm chiều bốc thơm mùi khói củi sim, củi vọt sực nức ba gian nhà ngói mới dựng. Cố Cháu Xoài buông cây chổi rơm đang tết dở mời chúng tôi vào nhà:
- Giấu chi các anh, nhà đây là của Đảng, của Bác cho. Trước kia, tôi có ngờ đâu đời mình sẽ có nhà ngói.
Cụ tiếp lời:
- Phải hồi đó cậu Cả1 được quan Phó gửi học ở trong nhà bà Bá2 vì bà cũng nuôi thầy. Cậu Cung thường sang chơi bên này. Nhưng nói thật, chúng
___________
1. Tức cậu Nguyễn Tất Đạt, vì là con trưởng nên được gọi là Cả Khiêm.
2. Tôn Thị Ý (1865-1912). Lúc bà mất, cụ Phan Bội Châu còn ở nước ngoài có gửi câu đối về điếu.
tôi là những người lo làm lụng, ít biết đến khách khứa của chủ nhà. Duy có điều, đối với cậu Cung, cậu Khiêm thì không bao giờ chúng tôi quên vì lòng thương người của họ. Nhắc đến cậu Cung là tôi nhớ đôi mắt của cậu. Đôi mắt sáng và hiền. Nhìn vào đó tôi tưởng như mình đã phô hết những điều muốn nói. Riêng việc ấy đã làm cho tôi sướng bụng, vì như sức tôi hồi đó làm sao mà tự nói hết được những điều trong ruột, trong gan của mình.
Cũng như chúng tôi, cậu không sợ chân lấm tay bùn. Cả những buổi trời trở cơn mưa, cậu giúp chúng tôi cào thóc, hốt rơm. Đang đứng chơi ở cổng làng mà gặp chúng tôi đi cày về là cậu đỡ lấy dây thừng dắt trâu về hộ. Tôi nhớ nhất là có buổi tôi bị đau đầu, cậu vội đi lấy ngải cứu hơ nóng bóp cho tôi.
Hàng chục năm sau chẳng biết cậu đi đâu, làm gì, nhưng mỗi lần nhớ đến đôi mắt của cậu là tôi thấy mát dạ. Khi nước độc lập, có người bảo tôi rằng Cụ Hồ chính là cậu Cung. Và khi được xem ảnh, nhìn vào đôi mắt của Người thì nước mắt tôi cũng trào ra.
Như để che giấu nỗi xúc động, cố Cháu Xoài nói:
- Chuyện về cậu Cung, tôi chỉ hiểu và nhớ được có chừng ấy.
Lòng bâng khuâng, chúng tôi đã mừng, song vẫn còn tiếc. Nhưng không sao, con người sống đã gần trọn thế kỷ ấy đã mở thêm lối cho chúng tôi đi: - Để tôi nhớ xem bạn học với cậu Cung hồi đó nay còn ai?
Đang lim dim bấm đốt ngón tay, bỗng cố mở to mắt:
- , à còn ông Trần Phằng, phải, cụ Đồ Phằng. Tội nghiệp, nay mắt cụ đã kém đi nhưng tai cụ thì còn tỏ tường lắm.
Cụ Phằng vào chuyện bằng cách giới thiệu về một mối quan hệ:
- Là anh em nhưng cậu Cả trọng cậu Cung lắm. Mỗi lần cậu Cung đến, nếu biết trước là cậu Cả đi đón. Khi cậu Cung về, thế nào cậu Cả cũng tiễn ra tận bến đò.
Với những câu nói đầy cảm tình thắm thiết, cụ Phằng tiếp lời:
- Cậu Cung nói ít. Nhưng đã nói thì ý kiến của cậu đều được người ta cho là đúng. Có thêm cậu là những buổi tranh luận đỡ cãi vã lộn nhào. Chỉ tiếc là chúng tôi không mấy khi được chuyện trò với cậu.
Ông thân tôi ham đánh cờ. Cụ trau một bộ con cờ bằng sừng láng bóng với những nét kẻ bằng sơn trắng thật tinh tế. Thấy cậu dàn quân nhanh, ông cụ đã ngồi tiếp. Tôi lớn hơn cậu ba tuổi nhưng lúc đó chưa biết đánh cờ. Còn cuộc đấu giữa cậu với ông thân tôi thì đã diễn ra rất lâu. Cuối cùng, ông thân tôi thắng. Cụ mời cậu chơi thêm nữa nhưng cậu xin cáo từ. Sau đó, ông thân tôi nói: “Chỉ cần cậu ham chơi một tí thì mặc sức mà giỏi. Vì cậu có nhiều nước đi rất bất ngờ”.
Không rụt rè như chúng tôi, cậu chơi năng nổ lắm. Khi đọc sách hay nghe kể chuyện, đến chỗ thích thú là cậu reo lên. Có bạn nào ngang sức rủ vật, cậu sẵn sàng. Hôm vật nhau với cậu Hy con trai bà Bá, cậu bị rách toạc cả áo. Bà Bá phải lấy kim chỉ ra khâu giùm.
Chúng tôi lại trở về nhà cụ Phan Thúc Trường theo lời cụ dặn. Như đã biết rõ những điều chúng tôi thu lượm được, cụ nói:
- Chỉ có cách mỗi người góp một ít như vậy là tốt nhất thôi đồng chí ạ. Tôi là kẻ hậu sinh, nhưng khi biết nghe chuyện thì hễ bàn đến học hành là các cụ ở đây nhắc đến thầy đồ làng Sen và những người con của thầy. Khi có Đảng rồi có độc lập thì chuyện về những con người ấy ở vùng đất Võ Liệt1 này lại càng được nhắc đến, nhắc đến như một niềm vinh dự và ai cũng muốn giữ cho chuyện thật nguyên vẹn.
Cụ Trường sờ tay lên trán tỏ ý tìm tòi.
- Tôi muốn được hiểu thêm về mối quan hệ giữa cụ Phan và cụ Bảng. Sau khi ở Huế về, thi đậu Giải nguyên rồi cụ Phan lại lên đây. Chắc ở Huế các cụ đã đọc nhiều “Tân thư”. Theo lời những người
___________
1. Xã Võ Liệt, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An.
đương thời thì nghe ra, ý thức của các cụ hồi này đã có phản ánh tư tưởng của loại sách đó.
Nghe cụ Trường nói, bỗng một hình ảnh hiện lên trong tôi. Tại căn phòng khách nhà ông Bảng, mới ngày nào trước lúc cậu Cung lên Thanh Chương, đã có một cuộc đàm đạo giữa ông Bảng Sắc và ông Giải San. Bên cạnh ấm trà do cậu Cung quạt nước, ông Giải San đã cao hứng đọc hai câu thơ của Viên Mai1 mà lúc này cậu Cung đã đủ sức cảm thụ: “Khuya sớm phải lo làm sao để có thể để chút công danh vào sử sách còn nói đến chuyện lập thân bằng văn chương thì đó là cái phương tiện thấp kém nhất”.
Những con người bỏ ra già nửa cuộc đời để dùi mài kinh sử, đến một lúc bỗng nhận ra: lập thân bằng văn chương là chuyện thấp kém nhất. Xác nhận của ông Giải San, xác nhận của một con người sẵn sàng vứt miếng đỉnh chung vì lẽ lớn ấy là một điều đáng lưu tâm.
Cụ Trường kể tiếp:
- Trong lòng các cụ như có một cái gì đứng ngồi không yên. Có lúc đang đêm, cụ Bảng đốt đèn lên
___________
1. Viên Mai (1716-1797), tự Tử Tài, hiệu Giản Trai, biệt hiệu Tùy Viên, nhà thơ nổi tiếng đời Thanh (Trung Quốc).
Nguyên văn câu thơ:
Túc dạ bất vong duy trúc bạch
Lập thân tối hạ thị văn chương.
đánh thức học trò dậy, chuyện trò cho mãi đến sáng. Cụ khuyên học trò học giỏi chứ đừng đi thi và thi đỗ thì phải đi làm quan mà đã làm quan thì khó tránh khỏi việc làm phiền dân. Khi cụ Hàn Hai đỗ tú tài, cụ Bảng đã làm câu đối mừng:
Sách đèn đã đủ chí ba sinh Hải hồ nên theo lòng muôn dặm.
Điều đó cụ Bảng không chỉ khuyên bạn mà khuyên cả chính mình. Ông Nguyễn Sinh Sắc ôm giữ tấm lòng muôn dặm, thiết tha được đi trên con đường muôn dặm, đi cho biết đó biết đây. Ông chọn công việc dạy học là để tạo cho mình có điều kiện đi. Đó cũng là hoàn cảnh may mắn cho cậu thiếu niên Nguyễn Sinh Cung của chúng ta.
