Sáng lập Thiền phái Trúc Lâm – Đưa đạo vào đời

Năm 1299, khi đất nước đã thái bình thịnh trị và vương triều có người kế vị vững vàng, Trần Nhân Tông đã đưa ra một quyết định lịch sử: nhường ngôi, rời bỏ cung điện vàng son để lên núi Yên Tử (Quảng Ninh) tu hành. Tại đây, ngài lấy đạo hiệu là Điều ngự Giác hoàng và sáng lập ra Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.

Đây là dòng thiền thuần Việt đầu tiên, mang tư tưởng "Cư trần lạc đạo" (ở đời vui đạo) và "Hòa quang đồng trần" (hòa ánh sáng vào cát bụi). Trần Nhân Tông đã biến Phật giáo thành một tôn giáo nhập thế. Ngài khuyên răn dân chúng từ bỏ các hủ tục, tu dưỡng mười điều thiện, đem giáo lý đạo Phật áp dụng vào việc xây dựng đạo đức xã hội. Thiền phái Trúc Lâm không chỉ là chỗ dựa tâm linh mà còn là bệ đỡ văn hóa, khẳng định tính độc lập tự chủ của dân tộc về mặt tư tưởng đối với các triều đại phương Bắc.