SÁP NHẬP PHÚ YÊN NĂM 1611 – DẤU MỐC VÀ TẦM NHÌN CHIẾN LƯỢC TRONG CÔNG CUỘC MỞ CÕI PHƯƠNG NAM CỦA CHÚA TIÊN NGUYỄN HOÀNG
BỐI CẢNH LỊCH SỬ: KHI XỨ ĐÀNG TRONG ĐÃ ĐỦ MẠNH ĐỂ TIẾN XA HƠN
Sau hơn nửa thế kỷ gây dựng và trị vì xứ Đàng Trong (từ năm 1558 đến đầu thế kỷ XVII), dưới bàn tay tài tình của Chúa Tiên Nguyễn Hoàng, hai xứ Thuận Hóa và Quảng Nam đã thực sự trở thành những vùng đất "đêm không đóng cửa, ngoài đường không nhặt của rơi", kinh tế thương cảng Hội An phồn thịnh, lòng người quy phục, kho tàng dồi dào và quân đội hùng mạnh.
Tuy nhiên, với nhãn quan chiến lược của một nhà lãnh đạo thiên bẩm, Nguyễn Hoàng thừa hiểu rằng Đàng Trong không thể mãi quẩn quanh trong không gian hẹp của Thuận - Quảng. Phía Nam của xứ Quảng Nam, cách nhau bởi dãy đèo Cù Mông hiểm trở, là một vùng đất hoang sơ, phì nhiêu nhưng bỏ ngỏ mang tên Phú Yên – nơi sinh sống của các bộ lạc thổ tù địa phương và có sự dòm ngó, quấy rối của người Chiêm Thành.
Việc mở rộng bờ cõi về phía Nam không chỉ là khát vọng sinh tồn tất yếu để tìm kiếm thêm đất đai canh tác cho dòng lưu dân ngày một đông đúc, mà còn là bước đi chiến lược mang tính sống còn để củng cố vị thế địa - chính trị của Đàng Trong.
QUYẾT ĐỊNH NAM TIẾN VÀ LẬP THÀNH TÍCH SÁP NHẬP PHÚ YÊN NĂM 1611
Vào năm Tân Hợi (1611), khi đã ở vào độ tuổi xưa nay hiếm (86 tuổi), nhưng sự minh mẫn và quyết đoán của Chúa Tiên Nguyễn Hoàng vẫn không hề suy giảm. Nhận được báo cáo về tình hình vùng đất phía bên kia đèo Cù Mông thường xuyên xảy ra tranh chấp, các bộ tộc thiểu số nổi lên quấy phá khiến việc giao thương và an ninh biên giới bị đe dọa, Nguyễn Hoàng lập tức ra lệnh tổ chức chiến dịch quân sự - hành chính tiến vào vùng đất này.
Ông đã giao phó trọng trách cho một danh tướng tài ba dưới quyền là Lương Văn Chấn (hoặc Lương Văn Chế tùy theo cách ghi chép của các bản dã sử và thực lục) đem quân tiến đánh, dẹp yên các lực lượng quấy rối, thu phục nhân tâm các bộ tộc tại chỗ.
Với khí thế áp đảo và chiến thuật ngoại giao kết hợp quân sự linh hoạt, quân đội Đàng Trong nhanh chóng kiểm soát toàn bộ lưu vực sông Ba và vùng đồng bằng Phú Yên màu mỡ. Ngay sau khi bình định xong, để khẳng định chủ quyền lãnh thổ một cách danh chính ngôn thuận, Nguyễn Hoàng đã ra chiếu chỉ chính thức sáp nhập vùng đất Phú Yên vào bản đồ Đại Việt (Đàng Trong), đồng thời lập ra phủ Tuy Hòa và Hoa Châu, cắt cử quan lại cai quản, đặt nền mốc hành chính rõ ràng.
Ý NGHĨA LỊCH SỬ VÀ TẦM VÓC CỦA SỰ KIỆN NĂM 1611
Sự kiện sáp nhập Phú Yên năm 1611 dưới thời Chúa Tiên Nguyễn Hoàng mang giá trị bước ngoặt đối với tiến trình lịch sử dân tộc:
Kéo dài biên cương Đại Việt: Đây là cột mốc chính thức đẩy lùi ranh giới cực nam của Đàng Trong vượt qua đèo Cù Mông, tiến sâu vào miền Nam Trung Bộ. Từ đây, không gian sinh tồn của người Việt được mở rộng thêm một bước dài, tạo đà trực tiếp cho các đời chúa Nguyễn sau này tiếp tục tiến đánh Khánh Hòa, Bình Thuận và Nam Bộ.
Minh chứng cho tầm nhìn chiến lược xuyên suốt: Dù ở những năm tháng cuối đời (chỉ 2 năm trước khi qua đời vào năm 1613), Nguyễn Hoàng vẫn chưa bao giờ nguôi ngoai ngọn lửa khát vọng mở cõi. Quyết định năm 1611 chứng minh rằng mọi chính sách cai trị của ông luôn gắn liền với tư duy hướng về tương lai, xây dựng một giang sơn dài rộng cho muôn đời con cháu.
Đặt nền móng cho chính sách khai hoang, định cư: Việc sáp nhập Phú Yên đi đôi với việc đưa lưu dân vào khai phá ruộng đồng, lập làng ấp đã biến một vùng đất hoang vu thành những vựa lúa trù phú, củng cố thêm tiềm lực kinh tế vững chắc cho nhà nước chúa Nguyễn.
