SAU CÁCH MẠNG THÁNG TÁM NĂM 1945, ĐẾN KHI THÀNH LẬP XÃ DƯƠNG TƠ NĂM 1947
Bộ máy cai trị của thực dân, phát xít sụp đổ. Tại quận lỵ Dương Đông, chính quyền mới được thành lập; các đoàn thể cách mạng cũng được hình thành. Không khí độc lập tự do lan toả khắp các xóm ấp trên đảo. Cùng với các nơi trong quận, nhân dân Dương Tơ, An Thới tích cực tham gia hưởng ứng các phong trào hành động cách mạng như “Tuần lễ vàng”, “Tuần lễ đồng”. Đặc biệt, ngày 06-01-1946, cùng cả nước, nhân dân trên đảo nô nức tham gia “bầu cử Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà”, với tất cả lòng tin vào Chủ tịch Hồ Chí Minh, vào Đảng Cộng sản Đông Dương, Mặt trận Việt Minh...
Từ khi Phú Quốc thành lập chi bộ Đảng đầu tiên của quận (1946) và sau một thời gian phát triển thêm nhiều cơ sở Đảng, nhân dân ngày càng được hiểu biết thêm về cách mạng, về Đảng Cộng sản; ý thức chính trị được nâng lên, hoạt động càng thêm tự giác, sôi nổi.
Tuy nhiên, cuộc sống yên bình mà nhân dân đất đảo được hưởng không bao lâu. Chỉ được hơn nửa năm thì quân dân trên đảo được tin giặc Pháp đã tái chiếm Rạch Giá và Hà Tiên.
Đầu tháng 4/1946 Pháp gởi tối hậu thư kêu gọi quân dân Phú Quốc qui hàng. Quyết tâm bảo vệ nền độc lập - tự do vừa mới giành được, không đầu hàng giặc, nhân dân Phú Quốc lập tức biểu thị thái độ bằng cách tổ chức một cuộc mít tinh lên án tử hình bọn Việt gian, thề quyết tâm chiến đấu, đồng thời bố trí các lực lượng phòng thủ, sẵn sàng chiến đấu giữ đảo. Để thực hiện lệnh “tiêu thổ kháng chiến”, các nơi trong quận đã phá vỡ một số công sở kiên cố. Nhân dân An Thới, Dương Tơ đốn hạ dừa, cao su ở đồn điền Cây Dừa... Bầu không khí chiến tranh và không khí chuẩn bị kháng chiến bao trùm lên cả đảo.
Khuya 14/4/1946, thực dân Pháp đưa 10 tàu và 01 tiểu đoàn bộ binh ra tấn công Phú Quốc. Chúng nã đại bác dọn đường rồi đưa quân đổ bộ đánh chiếm quận lỵ Dương Đông. Cùng lúc chúng đưa quân chiếm làng Cửa Cạn, vào rạng sáng 15/4/1946. Tương quan về lực lượng và khí tài chiến đấu của ta ở vào thế yếu vì vậy ta chủ trương cho các đơn vị tạm thời rút lui để bảo toàn lực lượng.
Quân Pháp nhờ bọn Việt gian chỉ điểm truy lùng cơ sở cách mạng. Chi bộ Đảng, UBND lâm thời của quận và các tổ chức đoàn thể hầu như phải phân tán nhiều nơi; hoạt động độc lập, riêng lẻ. Lúc này một số thanh niên ở Dương Tơ, Cây Dừa, An Thới cũng đã nhanh chóng tập hợp, liên lạc với nhóm thanh niên ở Dương Đông, bí mật hoạt động chống Pháp. Số này có các đồng chí: Nguyễn Văn Diệp (Ba Diệp), Trịnh Đình Tên (Chín Nhỏ), Trần Văn Hội (Sáu Hội), Ngô Văn Bộ (Hai Bộ), Nguyễn Văn Thân (Tư Thân), Diệp Văn Lẹt (Hai Lẹt), Nguyễn Văn Kiến (Bảy Kiến), Huỳnh Văn Sô (Hai Sô), Nguyễn Văn Phận (Tư Việt), Nguyễn Moon (Hai Moon), Dương Hoài Ân, Trần Văn Chín, Nguyễn Văn Chì, Trần Kỷ Vân (Xe), Huỳnh Văn Nam (Bảy Nam)... Số thanh niên này do đồng chí Phan Nhung, một đảng viên cộng sản từ đất liền ra, tổ chức tuyên truyền, giáo dục, giác ngộ cách mạng. Do thời gian này vùng An Thới, Dương Tơ thuộc làng Dương Đông, nên các đồng chí này được phân công hoạt động gây dựng lại cơ sở cách mạng, bám địa bàn Dương Tơ, An Thới là chủ yếu; khi cần thiết thì phối hợp với nhóm ở Dương Đông. Ngày 14-8-1946, nhóm thanh niên ở Dương Tơ đã cùng với nhóm thanh niên ở Dương Đông tổ chức tấn công vào khu hành chánh quận. Kết quả, nhóm của đồng chí Trần Văn Hội (Sáu Hội) và đồng chí Ngô Văn Bộ (Hai Bộ) chiếm thành “thầy” Diêu, bắt sống tên Diêu, tịch thu hai súng; nhóm của đồng chí Trịnh Đình Tên (Chín Nhỏ) cướp kho súng của lính bảo an... Trận đánh tuy không đạt kết quả theo ý định, nhưng gây được tiếng vang, có ý nghĩa chính trị lúc bấy giờ.
Để tiếp tục gây dựng, phát triển thực lực cách mạng, Dương Tơ được sự chỉ đạo của quận, đồng chí Trần Văn Hội (Sáu Hội) và đồng chí Ngô Văn Bộ (Hai Bộ) ra Hòn Thơm xây dựng cơ sở cách mạng. Tại đây có các nòng cốt như gia đình ông Bảy Nam, ông Kên, ông Xê... Các đồng chí Trịnh Đình Tên (Chín Nhỏ) và Nguyễn Văn Diệp (Ba Diệp) xuống An Thới xây dựng cơ sở nội tuyến trong đồn điền Cây Dừa; kết quả, xây dựng được Thầy Mai là thơ ký của tên chủ đồn điền Cây Dừa đồng ý làm nội ứng cho ta... Những công việc này đã góp phần quan trọng cho trận đánh bót Cây Dừa sau đó.
Trận đánh bót Cây Dừa diễn ra vào ngày 04/10/1946, Đơn vị “Bộ đội Phú Quốc” do đồng chí Huỳnh Thành Nghĩa (Ba Nghĩa) chỉ huy, từ hòn Sơn Rái vượt biển trở về quê hương diệt giặc. Bót Cây Dừa do một trung đội lính Partisant đóng giữ. Khi ta tấn công, trung đội địch bỏ đồn tháo chạy. Ta thu 10 súng, một số đạn, tịch thu kho lương thực, đường, muối, vải,... chia cho đồng bào và gia đình công nhân đồn điền. Ta đốt đồn, huỷ sổ sách giấy tờ của chủ Pháp, tuyên bố giải tán đồn điền, giải phóng công nhân. Sau trận đánh này, một số công nhân đồn điền Cây Dừa đã tình nguyện gia nhập vào đơn vị vũ trang của ta. Nhiều gia đình công nhân rời bỏ đồn điền Cây Dừa tìm đến nơi sinh sống mới ở vùng Dương Tơ, Cầu Cứ, Suối Cau... Vùng đất Dương Tơ - An Thới hình thành những cụm dân cư mới.
Cùng trong tháng 10/1946 đội võ trang tự vệ của Dương Tơ đã vận động, dụ hàng bọn địch ở Bàng Quỳ; ta thu 3 khẩu súng trường.
Kế đó, lực lượng võ trang của Dương Tơ, do đồng chí Trịnh Đình Tên (Chín Nhỏ) và Ngô Văn Bộ (Hai Bộ) sang Hàm Ninh móc nối được nội tuyến trong đồn tên là Phước Nhành; kết hợp với lực lượng Hàm Ninh, do đồng chí Diệp Văn Dần (Ba Dần) chỉ huy, đã đánh chiếm đồn Hàm Ninh, diệt đồn trưởng, thả bọn lính thường; thu 18 súng, có 1 khẩu trung liên.
Ba trận đánh trên rất có ý nghĩa trong thời kỳ này, làm bùng lên ngọn lửa yêu nước, tinh thần kháng chiến của người dân Phú Quốc nói chung và người dân Dương Tơ, An Thới nói riêng.
Cuối tháng 10/1946, khu rừng Cầu Cứ, Dương Tơ, đã vinh dự chứng kiến sự kiện lịch sử thành lập Trung đội 2 Vệ Quốc đoàn Phú Quốc (thuộc Đại đội 64 tỉnh Hà Tiên), trên cơ sở sát nhập 2 đơn vị vũ trang: “Bộ đội Huỳnh Thành Nghĩa” và “Bộ đội Diệp Văn Dần”. Nhân dân vùng Dương Tơ đã góp phần đùm bọc, nuôi dưỡng, giúp đỡ cán bộ, chiến sĩ của Trung đội 2 trong suốt quá trình đóng quân và chiến đấu trên địa bàn; nổi bật là tấm lòng và công lao của Hội Mẹ chiến sĩ Dương Tơ...
Phong trào kháng chiến chống Pháp lúc này phát triển mạnh sau hàng loạt chiến thắng của lực lượng vũ trang của ta. Hoạt động của các đoàn thể kháng chiến lan toả đến tận xóm ấp. Các cơ quan dân, chính, Đảng được xây dựng, từng bước kiện toàn. Vùng căn cứ cách mạng cũng được hình thành và mở rộng. Toàn Đảng, toàn quân, toàn dân trên đảo nô nức hưởng ứng “Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến” của Bác Hồ. Công cuộc kháng chiến từng bước đi vào thế vững chắc.
Tháng 12/1946Quận uỷ Phú Quốc chính thức được thành lập; thống nhất lãnh đạo cuộc kháng chiến chống Pháp trên toàn đảo. Tháng 01/1947 Quận uỷ quyết định thành lập 2 chi bộ mới là chi bộ Dương Tơ và chi bộ Cửa Cạn; đồng thời chuẩn bị cho việc chính thức thành lập chính quyền xã Dương Tơ và xã Cửa Dương.
