SAU CÁNH CỬA NHÀ MÁY CÂY KÉO LỚN

Cuối tháng 7 năm 1940.

Ở Vĩnh Long, những ngày chuẩn bị cho một cuộc khởi nghĩa đang diễn ra trong sự căng thẳng mà người ngoài rất khó nhận ra.

Những con đường vẫn có người qua lại.

Các cửa hàng vẫn mở cửa.

Những chuyến ghe vẫn xuôi ngược trên sông.

Một nhà máy may vẫn hoạt động như thường lệ.

Nhưng phía sau những sinh hoạt tưởng như bình thường ấy là một mạng lưới bí mật đang chuẩn bị cho một cuộc nổi dậy trên toàn Nam Kỳ.

Tại đường Lò Rèn, gần cầu Lầu, có một địa điểm được sử dụng làm cơ sở liên lạc. Đó là nhà may Cây Kéo Lớn.

Nơi đây không chỉ là một tiệm may.

Trong những thời điểm khác nhau, cơ sở này trở thành một điểm liên lạc của tổ chức cách mạng ở Vĩnh Long. Những người làm công việc hợp pháp bên ngoài có thể tạo ra vỏ bọc cho những cuộc gặp bên trong.

Một trong những người hoạt động tại mạng lưới ấy là Quảng Trọng Hoàng, khi đó là Bí thư Liên Tỉnh ủy Cần Thơ.

Ông không phải người xa lạ với vùng đất Nam Bộ.

Trong quá trình hoạt động, ông từng giữ nhiều vị trí quan trọng trong tổ chức cách mạng và được phân công phụ trách công tác quân sự khi phong trào chuẩn bị tiến tới khởi nghĩa.

Năm 1940, nhiệm vụ của ông ngày càng nặng nề.

Không chỉ phải giữ liên lạc giữa các cơ sở, ông còn phải theo dõi tình hình, xây dựng lực lượng và chuẩn bị cho một cuộc khởi nghĩa mà thời điểm vẫn chưa được công bố rộng rãi.

Cuối tháng 7, tại nhà máy Cây Kéo Lớn, một cuộc họp quan trọng được tổ chức.

Những người tham dự bàn về “Dự án Nam Kỳ khởi nghĩa”.

Đây không phải một cuộc họp thông thường.

Những tài liệu được mang tới đều liên quan trực tiếp đến việc chuẩn bị khởi nghĩa.

Có tài liệu về tổ chức.

Có tài liệu về công tác bí mật.

Có sách về chiến thuật du kích.

Có các báo và thông cáo của tổ chức cách mạng.

Và quan trọng nhất là những nội dung liên quan đến kế hoạch khởi nghĩa đang được chuẩn bị.

Trong số những người có mặt còn có Tạ Uyên, Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ.

Cuộc họp diễn ra trên gác của nhà máy.

Nhưng chỉ khoảng hai mươi phút sau, sự yên tĩnh bị phá vỡ.

Mật thám Pháp ập đến.

Căn phòng bị bao vây.

Những người tham dự lần lượt bị bắt.

Quảng Trọng Hoàng cũng nằm trong số đó.

Một cuộc họp vốn được tổ chức trong bí mật đã trở thành một vụ bắt bớ lớn.

Địch thu được nhiều tài liệu quan trọng, trong đó có bản “Dự án Nam Kỳ khởi nghĩa”, sách “Chiến thuật du kích”, tài liệu “Công tác bí mật”, các thông cáo và nhiều báo chí cách mạng.

Đối với tổ chức, đây là một tổn thất nghiêm trọng.

Những người phụ trách bị bắt.

Tài liệu bị mất.

Các cơ sở có nguy cơ bị lộ.

Và cuộc khởi nghĩa đang đến gần.

Nhưng câu chuyện của Quảng Trọng Hoàng chưa kết thúc ở đó.

Ông tìm cách thoát khỏi sự kiểm soát của địch.

Có sự giúp đỡ của nhân dân, ông vượt khỏi vòng vây và trở về Rừng Dơi, một địa bàn được sử dụng làm nơi ẩn náu.

Từ một người vừa bị bắt trong một cuộc họp quan trọng, ông lại trở về với công việc dang dở.

Không có thời gian để chờ phong trào tự hồi phục.

Mạng lưới cơ sở ở Vĩnh Long cần được nối lại.

Những người liên lạc cần được tìm đến.

Tình hình trong nội ô cần được nắm lại.

Những điểm hoạt động bí mật cần được kiểm tra.

Và những người còn chưa bị bắt phải tiếp tục chuẩn bị.

Trong thời gian ấy, bà Phạm Thị Anh được sử dụng làm liên lạc thường xuyên, đưa thư đến các cơ sở trong nội ô và giúp Quảng Trọng Hoàng nắm tình hình.

Những địa điểm như nhà bà Tám Ngô ở đường Lò Rèn, nhà máy Tiến Thành và một số cơ sở khác trở thành những mắt xích trong mạng lưới bí mật.

Một điều rất đáng chú ý là cách mạng lúc ấy không chỉ dựa vào những căn cứ nằm sâu trong rừng.

Ngay giữa thành phố, giữa những cửa hàng, nhà máy và con đường đông người, vẫn tồn tại những cơ sở bí mật.

Có khi một người bán hàng là người liên lạc.

Có khi một căn nhà bình thường trở thành nơi chuyển tài liệu.

Có khi một nhà máy may trở thành địa điểm để những cán bộ cách mạng ngồi trên gác bàn về một cuộc khởi nghĩa có quy mô toàn Nam Kỳ.

Nhưng sau vụ bắt ở Cây Kéo Lớn, mọi thứ trở nên khó khăn hơn.

Địch tăng cường truy lùng.

Các cơ sở bị phá.

Những người hoạt động phải thay đổi cách thức liên lạc.

Quảng Trọng Hoàng tiếp tục tìm cách nối lại các mối quan hệ.

Ông liên hệ với những người làm ăn, buôn bán ở khu vực Cái Ngang, Tam Bình để nắm tình hình.

Nhân dân trở thành một phần quan trọng trong việc che giấu và bảo vệ cán bộ.

Nhờ những mạng lưới ấy, phong trào không hoàn toàn bị cắt đứt sau cuộc bắt bớ.

Đến tháng 9 năm 1940, tổ chức ở Vĩnh Long từng bước được củng cố lại.

Các cán bộ tiếp tục chuẩn bị lực lượng.

Các địa bàn được phân công.

Những đội tự vệ được tổ chức và huấn luyện.

Công tác binh vận được tiến hành.

Những tuyến liên lạc được khôi phục.

Và kế hoạch khởi nghĩa tiếp tục được đặt lên bàn.

Trong cơ cấu chuẩn bị của Vĩnh Long, Quảng Trọng Hoàng được giao phụ trách Ban Chỉ huy quân sự tỉnh.

Nhiệm vụ của lực lượng khởi nghĩa không chỉ là đánh chiếm các vị trí của địch.

Theo kế hoạch, lực lượng còn phải phá hệ thống giao thông, cắt liên lạc, ngăn đường rút lui của địch và tìm cách giải thoát những người cách mạng đang bị giam giữ.

Đó là một kế hoạch được xây dựng trong điều kiện cực kỳ thiếu thốn.

Vũ khí không đầy đủ.

Lực lượng chưa được trang bị đồng đều.

Mạng lưới liên lạc luôn đứng trước nguy cơ bị phát hiện.

Nhưng thời điểm khởi nghĩa vẫn đến.

Ngày 22 tháng 11 năm 1940, lệnh khởi nghĩa được truyền tới các cơ sở.

Tại Vĩnh Long, nhiều nơi đã sẵn sàng.

Ở một số địa bàn, lực lượng cách mạng có thể tập hợp đông đảo quần chúng.

Nhưng kế hoạch ở tỉnh lỵ đã bị lộ từ trước.

Địch bố phòng nghiêm ngặt.

Các ngả đường bị kiểm soát.

Nhiều mục tiêu dự kiến không thể đánh chiếm.

Cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ ở Vĩnh Long rồi thất bại trong bối cảnh chung của toàn Nam Kỳ.

Sau đó là một đợt khủng bố khốc liệt.

Hàng trăm người bị bắt.

Nhiều cán bộ, đảng viên và chiến sĩ bị đưa đi giam giữ, trong đó có người hy sinh tại Côn Đảo.

Những cơ sở cách mạng bị đánh phá.

Những người còn sống phải tiếp tục tìm cách tồn tại.

Trong những ngày ấy, câu chuyện về Quảng Trọng Hoàng có một ý nghĩa đặc biệt.

Bởi ông không phải hình ảnh của một người đứng trước một trận đánh rồi kết thúc câu chuyện ở đó.

Ông đã trải qua cả phần khó khăn hơn của một cuộc khởi nghĩa:

chuẩn bị – bị lộ – bị bắt – thoát khỏi vòng vây – khôi phục cơ sở – tiếp tục chuẩn bị – rồi chứng kiến cuộc khởi nghĩa diễn ra trong điều kiện bất lợi.

Một cuộc họp chỉ kéo dài khoảng hai mươi phút tại nhà máy Cây Kéo Lớn đã khiến cả một mạng lưới phải thay đổi.

Nhưng cũng chính từ sau cuộc bắt bớ ấy, những người còn lại lại tìm cách nối những mắt xích đã đứt.

Ngày nay, nhà máy Cây Kéo Lớn và những địa điểm hoạt động bí mật năm xưa đã trở thành những dấu tích của một thời kỳ mà lịch sử được viết nên từ những căn phòng nhỏ, những chuyến đi âm thầm và những cuộc gặp không thể để lộ.

Có lẽ điều đáng nhớ nhất về Quảng Trọng Hoàng không nằm ở một trận đánh.

Mà nằm ở khoảng thời gian sau khi mọi thứ tưởng như đã bị phá vỡ.

Khi một cuộc họp bị bắt.

Khi tài liệu bị thu giữ.

Khi đồng đội bị giam.

Khi kẻ địch bắt đầu truy lùng.

Ông vẫn trở lại.

Trở lại Rừng Dơi.

Trở lại với những cơ sở.

Trở lại với những người liên lạc.

Và tiếp tục công việc mà cuộc bắt bớ đã không thể kết thúc.

Bởi trong những năm tháng ấy, một cơ sở có thể bị phá, một tài liệu có thể bị tịch thu, một cuộc họp có thể bị bắt giữ — nhưng nếu còn người dân che chở, còn người liên lạc nối đường, thì ngọn lửa vẫn chưa tắt.