Sau tiếng súng Đống Đa là những lá thư bang giao
Ngô Thì Nhậm là danh sĩ, nhà chính trị và nhà ngoại giao nổi bật cuối thế kỷ XVIII. Dưới triều Tây Sơn, ông được vua Quang Trung trọng dụng và có đóng góp quan trọng trong hoạt động ngoại giao với nhà Thanh sau chiến thắng Kỷ Dậu năm 1789, góp phần đưa quan hệ giữa hai bên từ đối đầu quân sự trở lại trạng thái hòa hoãn.
Mùa xuân năm 1789, quân Tây Sơn dưới sự chỉ huy của vua Quang Trung giành thắng lợi lớn trước quân Thanh trong chiến dịch Ngọc Hồi – Đống Đa. Nhưng khi tiếng súng trên chiến trường vừa lắng xuống, một nhiệm vụ khó khăn khác lập tức xuất hiện: làm thế nào để tránh một cuộc chiến mới và đưa quan hệ với nhà Thanh trở lại trạng thái ổn định. Trong công việc ấy, Ngô Thì Nhậm là một trong những nhân vật giữ vai trò quan trọng.
Ngô Thì Nhậm sinh năm 1746, quê ở làng Tả Thanh Oai, vùng đất nay thuộc Hà Nội. Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống học hành và đỗ tiến sĩ dưới thời Lê – Trịnh. Cuộc đời Ngô Thì Nhậm trải qua giai đoạn đầy biến động khi trật tự chính trị tồn tại nhiều năm ở Đại Việt thay đổi nhanh chóng vào cuối thế kỷ XVIII.
Sau khi nhà Tây Sơn tiến ra Bắc, Ngô Thì Nhậm được trọng dụng. Với kiến thức và khả năng về chính trị, văn chương, ngoại giao, ông tham gia vào bộ máy của Tây Sơn và trở thành một cộng sự quan trọng của Quang Trung. Đặc biệt, năng lực của ông được phát huy trong việc xử lý quan hệ với nhà Thanh.
Cuối năm 1788, quân Thanh tiến vào Thăng Long. Trước tình thế đó, lực lượng Tây Sơn ở Bắc Hà chủ động rút lui để bảo toàn lực lượng và chờ đại quân của Nguyễn Huệ từ Phú Xuân tiến ra. Đầu xuân Kỷ Dậu 1789, Quang Trung chỉ huy quân Tây Sơn phản công và nhanh chóng đánh bại quân Thanh.
Chiến thắng quân sự tuy rất lớn nhưng chưa đồng nghĩa mọi nguy cơ đã kết thúc. Nhà Thanh là một thế lực mạnh và hoàn toàn có khả năng tiếp tục huy động lực lượng. Vì vậy, sau chiến thắng, chính quyền Tây Sơn vừa phải giữ thế chủ động vừa tìm cách giải quyết quan hệ ngoại giao để tránh kéo dài chiến tranh.
Ngô Thì Nhậm tham gia quan trọng vào quá trình giao thiệp và xây dựng các văn thư gửi phía Thanh. Những văn bản ngoại giao phải giải quyết một bài toán khó: bảo vệ vị thế của chính quyền Tây Sơn nhưng đồng thời tạo điều kiện để đối phương có thể chấp nhận chấm dứt xung đột. Đây là lúc ngôn từ trở thành một phần của việc bảo vệ thành quả đã đạt được trên chiến trường.
Quá trình bang giao sau đó từng bước được thiết lập. Nhà Thanh công nhận Quang Trung là An Nam quốc vương, và quan hệ giữa hai bên chuyển từ chiến tranh sang bang giao. Nhờ vậy, nguy cơ về một cuộc xung đột quân sự quy mô lớn tiếp theo được giảm bớt, tạo điều kiện để Tây Sơn tập trung vào công việc trong nước.
Câu chuyện này cho thấy một điều khá đặc biệt: thắng một cuộc đối đầu và giải quyết được nguyên nhân khiến đối đầu tiếp tục là hai việc khác nhau. Nếu sau chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa chỉ tiếp tục dựa vào quân sự mà không xử lý quan hệ với nhà Thanh, tình hình có thể kéo dài theo một hướng khác.
