Sống cho Tổ quốc, chết cho lý tưởng
Nguyễn Thái Bình sinh ngày 14/1/1948 tại tỉnh Long An trong một gia đình nông dân nghèo đông con.
Tuổi thơ của anh gắn liền với cuộc sống khó khăn, thiếu thốn. Sau khi học xong tiểu học tại quê nhà, anh theo cha lên Sài Gòn để tiếp tục học tập. Tại đây, anh theo học tại Trường Pétrus Ký – một trong những trường trung học danh tiếng nhất lúc bấy giờ. Dù hoàn cảnh gia đình khó khăn, anh vẫn luôn là học sinh chăm ngoan, học giỏi và có ý thức giúp đỡ gia đình. Ngoài giờ học, anh làm thêm công việc nhặt banh tại sân quần vợt để kiếm tiền phụ giúp cha mẹ nuôi các em.
Năm 1966, anh đỗ tú tài toàn phần với kết quả xuất sắc và trúng tuyển nhiều trường đại học như Y, Dược, Nông – Lâm – Súc và Học viện Hành chính. Cuối cùng, anh chọn theo học ngành Nông – Lâm – Súc với mong muốn sau này phục vụ phát triển đất nước. Tháng 3/1968, Nguyễn Thái Bình được USAID cấp học bổng sang Mỹ du học. Ban đầu, anh học tại một trường cao đẳng cộng đồng ở bang California. Nhờ thành tích học tập xuất sắc, năm 1969 anh được tham gia chuyến đi tham quan nhiều bang trên khắp nước Mỹ. Chuyến đi này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vì lần đầu tiên anh được tiếp xúc trực tiếp với xã hội Mỹ.
Qua chuyến đi đó, anh lần đầu thấy được mặt trái của xã hội Mỹ trong lúc Tổng thống Nixon đang thực hiện chiến lược Việt Nam hóa chiến tranh. Năm 1970, anh trúng tuyển vào Đại học Washington và trở thành sinh viên Việt Nam duy nhất theo học ngành ngư nghiệp và công nghiệp thực phẩm. Đây là giai đoạn anh tiếp tục phát triển tư duy và nhận thức chính trị. Tháng 4/1970, khi biết tin chính quyền Lon Nol tàn sát người Việt tại Campuchia, Nguyễn Thái Bình vô cùng phẫn nộ. Đây là lần đầu tiên anh tham gia mít tinh phản đối chiến tranh, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong nhận thức và hành động của mình. Cùng năm, anh trở về Việt Nam thăm gia đình trong gần hai tháng. Với chiếc xe Honda, anh đi khắp miền Nam, từ miền Tây đến miền Trung, tận mắt chứng kiến những hậu quả nặng nề của chiến tranh. Những trải nghiệm thực tế này càng củng cố quyết tâm đấu tranh của anh. Trong thời gian này, anh từng được đề nghị ký hợp đồng làm việc cho một công ty Mỹ với mức lương cao và nhiều đãi ngộ. Tuy nhiên, anh đã từ chối, khẳng định mục tiêu học tập của mình là để phục vụ đất nước và nhân dân. Trở lại Mỹ, Nguyễn Thái Bình tích cực tham gia phong trào phản chiến. Anh liên hệ với các tổ chức của người Việt và người Mỹ phản đối chiến tranh, tham gia mít tinh, hội thảo và diễn thuyết ở nhiều nơi. Anh là một trong những người sáng lập tờ báo phản chiến của cộng đồng Việt kiều, đồng thời viết nhiều bài chính luận, văn học và nghệ thuật đăng trên các báo chí tại Mỹ, Pháp, Canada…
Nội dung các bài viết chủ yếu tố cáo chiến tranh và kêu gọi hòa bình cho Việt Nam. Trong quá trình hoạt động, anh còn tiếp xúc với nhiều nhân vật nổi tiếng trong phong trào phản chiến, trong đó có Jane Fonda. Ngày 10/2/1972, anh cùng một số sinh viên Việt Nam chiếm văn phòng lãnh sự của chính quyền Nguyễn Văn Thiệu tại New York để đưa ra các yêu sách chính trị như: - Chấm dứt chiến tranh - Trả tự do cho tù chính trị - Thành lập chính phủ dân chủ Dù bị bắt, họ được thả do các quy định pháp lý quốc tế. Tuy nhiên, sau sự kiện này, anh bị cắt học bổng. Mặc dù bị gây áp lực, Nguyễn Thái Bình vẫn học tập xuất sắc và tốt nghiệp loại danh dự tại Đại học Washington vào tháng 5/1972. Trong lễ tốt nghiệp, anh công khai phản đối chiến tranh bằng cách phát biểu và phát truyền đơn, thậm chí viết khẩu hiệu phản chiến lên áo. Ngày 1/6/1972, USAID thông báo chấm dứt chương trình học và buộc anh trở về Việt Nam theo yêu cầu của chính quyền Sài Gòn. Trước khi về nước, anh viết hai bức thư ngỏ: - Gửi nhân dân yêu chuộng hòa bình thế giới - Gửi Tổng thống Richard Nixon.
Trong đó, anh bày tỏ lập trường phản đối chiến tranh và niềm tin vào cuộc đấu tranh của nhân dân Việt Nam. Ngày 1/7/1972, trên chuyến bay về Việt Nam, Nguyễn Thái Bình bị bắn chết khi máy bay hạ cánh tại Sài Gòn. Phía Mỹ và chính quyền Sài Gòn cáo buộc anh có ý định “không tặc”, nhưng sự việc gây tranh cãi lớn. Cái chết của anh đã gây xúc động mạnh mẽ trong dư luận: - Sinh viên và bạn bè tại Đại học Washington tổ chức tưởng niệm - Cộng đồng người Việt và các tổ chức quốc tế lên án - Phong trào phản chiến càng lan rộng Dưới áp lực dư luận, chính quyền Nguyễn Văn Thiệu đã phải có những nhượng bộ, trong đó có việc trả tự do cho gia đình anh. Nguyễn Thái Bình được xem là biểu tượng của tinh thần yêu nước, vai trò của trí thức trong thời chiến, sự kết nối giữa phong trào trong nước và quốc tế của thanh niên Việt Nam. Ngày 30/4/2010, Nhà nước Việt Nam truy tặng anh danh hiệu Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân nhằm ghi nhận những đóng góp của anh cho sự nghiệp giải phóng dân tộc. Cuộc đời của Nguyễn Thái Bình là hành trình từ một học sinh nghèo hiếu học trở thành một nhà hoạt động chính trị có ảnh hưởng quốc tế. Sự thay đổi của anh không diễn ra đột ngột mà là kết quả của quá trình trải nghiệm, quan sát và suy nghĩ sâu sắc về chiến tranh và công lý. Dù ra đi khi còn rất trẻ, anh đã để lại dấu ấn lớn trong lịch sử như một biểu tượng của lý tưởng, lòng dũng cảm và tinh thần đấu tranh vì hòa bình.
