“Sống gan dạ, chết vẻ vang”

Ông Nguyễn Đăng Bèn (81 tuổi) là người thân duy nhất cùng thời với Nguyễn Đăng Lành ngày ấy, chậm rãi kể lại cho chúng tôi nghe câu chuyện đầy cảm động về tấm gương “tận trung, tận hiếu” của liệt sĩ.

Nguyễn Đăng Lành sinh ra và lớn lên trong hoàn cảnh quê hương đói rách lầm than. Gia đình anh không nhà, không ruộng, không trâu, phải đi ở nhờ nhà quán Vang (điếm canh đê). Hai người anh trai Lành phải bỏ xứ đi làm phu ở đồn điền cao su Nam Bộ, các chị gái mỗi người phiêu bạt một nơi, còn Lành từ nhỏ đã phải đi ở cho địa chủ. Cha Lành vì nghèo đói, lâm trọng bệnh mà qua đời tháng Ba năm Ất Dậu (1945).

Cách mạng Tháng Tám thành công đã giúp cuộc sống của mẹ con Lành đổi đời. Họ hàng đã dựng cho gia đình Lành một mái nhà tranh nhỏ. Lành được theo học lớp bình dân, được tham gia sinh hoạt Đội, được các đồng chí cán bộ cách mạng thường xuyên gần gũi, chỉ bảo.

Thực dân Pháp quay trở lại xâm lược nước ta lần nữa. Tháng 12-1947, bọn chúng về quê Lành đốt phá, cướp của, giết người, hãm hiếp phụ nữ, bắt dân đi phu xây bốt Ninh Xá. Mới 12 tuổi, Lành đã phải đi phu thuê kiếm tiền nuôi mẹ. Thấy Lành nhỏ tuổi, ngoan ngoãn, chịu khó, bọn giặc cho Lành chuyên việc quét dọn đồn bốt và sai bảo việc vặt. Hằng ngày, Lành chứng kiến sự dã man của quân thù. Chúng tra tấn, bắn giết những cán bộ cách mạng, những người thân của anh. Lòng căm thù địch nung nấu trong tim anh. Ông Bèn nhớ lại: “Anh Lành từ nhỏ đã sớm bộc lộ tư chất thông minh, dũng cảm. Anh hay mày mò tìm hiểu các loại vũ khí, súng đạn. Nhiều lần, nửa đêm anh rủ tôi đi bắt ếch bỏ vào ống bơ, ném vào đồn giặc khiến bọn chúng ăn không ngon, ngủ không yên”.

Việc nắm bắt tình hình hoạt động hằng ngày và sự bố phòng của địch trong đồn Ninh Xá là vấn đề cấp bách của Chi bộ Đảng và Ủy ban Kháng chiến hành chính xã. Tin tưởng Lành là đội viên tích cực đã được dìu dắt và thử thách trong hoạt động phong trào, có điều kiện đi lại trong đồn địch dễ dàng, cán bộ phong trào chọn Lành làm “tay trong” cho cách mạng. Anh phấn khởi bước vào hoạt động cách mạng khi mới 13 tuổi.

Hằng ngày, Lành nắm bắt và cung cấp khá đầy đủ tình hình hoạt động của địch cho đồng chí Mạc Văn Chơ-Xã đội trưởng, cung cấp nhiều số liệu quan trọng để Chi bộ Đảng và Ủy ban Kháng chiến hành chính xã vẽ sơ đồ phòng thủ đồn Ninh Xá. Ngoài ra, Lành còn nhặt nhạnh những viên đạn rơi, lợi dụng những lúc chúng sơ hở anh đã đánh cắp cả kẹp 5 viên đạn. Nhiều lần, anh lấy được cả lựu đạn giấu trong chiếc áo ba-đờ-xuy rộng thùng thình bọn lính cho. Mỗi tối, Lành mang về giao cho đồng chí Chơ bình quân từ 5 đến 10 viên đạn.

Nhiều đêm, Lành cùng tổ du kích xã rải truyền đơn xung quanh đồn Ninh Xá và dọc trục Quốc lộ 17. Bọn chỉ huy trên đồn tức điên người, đêm đêm cho lính đi mai phục, đón lõng, tung Việt gian phản động hòng bắt được những chiến sĩ rải truyền đơn. Nếu để Lành tiếp tục hoạt động trên đồn trước sau cũng bị bọn Việt gian phản động chỉ điểm, đầu tháng 8-1948, Chi bộ Đảng và Ủy ban Kháng chiến hành chính xã quyết định rút anh về bổ sung cho lực lượng du kích.

Từ đó, Lành trở thành một chiến sĩ liên lạc. Không kể ngày đêm, mưa rét, hằng ngày Lành đảm nhận và chuyển công văn từ xã xuống các thôn, từ xã đi các xã bạn trong khu vực (Nam Tân, Hợp Tiến, Hiệp Cát). Lành được các đồng chí xã đội trưởng ở xã khác khen ngợi: “Nam Hưng có chú bé liên lạc gan lỳ, thông minh và lanh lợi, ước gì xã chúng mình cũng có một chú bé như vậy”. Ngoài việc làm giao thông liên lạc, Lành dẫn du kích lên quấy rối đồn Ninh Xá. Ban đêm gài mìn trên Quốc lộ 17, cắt đường dây điện thoại Nam Sách-Ninh Xá-Phả Lại.

Đau đầu với sự gia tăng hoạt động của du kích, phát hiện cơ quan đầu não của xã nằm ở thôn Trần Xá, bọn chỉ huy quyết định tập trung lực lượng từ các đồn lân cận. Tờ mờ sáng 30-8-1949, giặc bí mật cho hai đại đội lính Âu Phi và một đại đội ngụy bao vây thôn Trần Xá. Sau khi đã hoàn thành nhiệm vụ chuyển công văn xuống xã Hợp Tiến, Lành theo đường tắt về phía Cổng Chùa thì phát hiện địch đã lố nhố vào gần đến chân lũy tre làng. Anh vừa chạy quanh làng vừa phát tín hiệu để báo cho các đồng chí cán bộ và lực lượng du kích hoạt động bí mật xuống hầm. Đi kiểm tra ngụy trang lại các cửa hầm, xong xuôi anh quay lại hầm mình, nhưng một số cán bộ mới về hoạt động đã xuống hầm trú ẩn chật cứng. Lành định quay lại hầm đồng chí xã đội trưởng nhưng địch đã vào trong làng. Với một quả lựu đạn trong tay, anh lách qua rặng tre, bò qua cánh đồng lúa, ẩn mình dưới gốc ao bèo xóm Trình. Không may cho Lành, anh đã bị một kẻ chỉ điểm, chỉ cho địch biết nơi ẩn nấp của anh. Địch bổ vây vòng trong, vòng ngoài, gọi hàng. Biết mình khó thoát khỏi tay địch, đợi chúng vào gần anh rút chốt, tung lựu đạn rồi lao lên bờ định thoát thân vào xóm. Nhưng lựu đạn bị ẩm không nổ, địch bắt được Lành. Biết anh là liên lạc của xã đội, bọn chỉ huy mừng rỡ hy vọng bắt được hết Việt Minh và cơ quan đầu não cách mạng của xã.

Ông Bèn không thể quên được tội ác của địch hơn 60 năm trước: “Chúng lùa tôi và người dân Trần Xá ra tập trung ở đống Văn Chỉ. Trong số dân lùa ra có rất nhiều đồng chí đảng viên, du kích hoạt động bán hợp pháp. Sau lời dụ dỗ đường mật để anh tôi khai ra hầm bí mật và cán bộ du kích của ta, nhưng anh kiên quyết không khai, chúng tiếp tục treo anh lên cây quéo cạnh đồng, tra tấn rất dã man. Đau đớn nhìn quần áo anh rách tả tơi, toàn thân tím bầm, rỉ máu, tôi lao đến giằng lấy cây đòn từ tay địch thì bị chúng hất văng ra xa và dọa giết. Bất lực, tôi chỉ còn biết đứng nhìn, nghĩ lại vẫn không sao cầm lòng được”.

Nhận thấy những việc làm trên không đủ sức uy hiếp tinh thần đối phương, địch tiếp tục đưa mẹ Lành ra hạ Lành xuống, ý đồ làm cho Lành mềm lòng, nhụt ý chí, nhưng hai mẹ con chỉ nhìn nhau không nói, nước mắt vòng quanh. Chúng kéo anh đi nhận mặt từng người để chỉ điểm cán bộ và du kích của ta. Nhìn mẹ và các đồng chí cùng hoạt động, anh đã nảy ra ý định phải lừa giặc, nếu phải chết thì chết ngay trên mảnh đất “chôn nhau cắt rốn” này. Anh đã nhận lời bảo chúng đưa vào làng chỉ hầm. Bọn địch phấn khởi cho rằng, Lành không chịu được tra tấn đã phải khai, chúng trói anh bằng một sợi dây điện do một thằng lính Pháp dẫn anh vào làng. Lành dẫn chúng đi vòng vo quanh làng, đến góc ao đống Đền, mặt ao phủ kín bèo tây, bên kia là hầm của các đồng chí Ban chỉ huy Xã đội và du kích, sâu vào hơn 50m là hầm của các đồng chí Kiệt và Sinh (lãnh đạo chi bộ Đảng). Nhân lúc bọn chúng sơ hở, Lành lấy hết sức còn lại đạp chân vào mép bờ ao, anh lao thẳng xuống nước với ý định chết gần nhà. Nhưng chúng không bắn anh mà tiếp tục lôi anh lên bờ đánh đập anh đến chết. Nguyễn Đăng Lành đã anh dũng hy sinh ngày 30-8-1949, khi ấy anh vừa tròn 14 tuổi.

Ghi nhận và tôn vinh tấm gương hy sinh quả cảm của người thiếu niên anh dũng, ngày 25-3-1997, Đảng, Nhà nước đã truy tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân cho anh. Đảng bộ và nhân dân xã Nam Hưng đã xây dựng tượng đài tưởng niệm Nguyễn Đăng Lành với sáu chữ vàng: “Sống gan dạ, chết vẻ vang”. Tại thị trấn Nam Sách, có một con đường mang tên Nguyễn Đăng Lành để vinh danh anh.