Sóng Hồng và bước ngoặt lịch sử: Hành trình của người kiến tạo đổi mới

Đặng Xuân Khu sinh ngày 9 tháng 2 năm 1907 tại làng Hành Thiện, tỉnh Nam Định, trong một gia đình có truyền thống Nho học khoa bảng và học vấn uyên thâm. Được sự dạy dỗ sát sao của người cha là cụ Đặng Xuân Viện, ngay từ thưở thiếu thời, cậu bé Khu đã sớm làm quen với Tứ thư, Ngũ kinh cùng thơ Đường. Khi lớn lên, Đặng Xuân Khu bắt đầu tiếp xúc với Tây học tại trường Thành Chung Nam Định. Tại mái trường này, ông tìm thấy nguồn cảm hứng cứu nước từ các triết gia Pháp như Rousseau, Montesquieu cùng cuộc Cách mạng Pháp năm 1789. Lòng yêu nước sục sôi đã thôi thúc ông cùng bạn bè lập ra phong trào học sinh chống thực dân. Năm 1925, ông tham gia cuộc đấu tranh đòi ân xá cho cụ Phan Bội Châu và trực tiếp lãnh đạo cuộc bãi khóa truy điệu cụ Phan Chu Trinh, dẫn đến việc bị nhà trường đuổi học vào năm 1926. Không chùn bước, ông lên Hà Nội học tại trường Cao đẳng Thương mại, gia nhập Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội năm 1927 và trở thành một trong những đảng viên đầu tiên của Đông Dương Cộng sản Đảng vào năm 1929.

Năm 1930, Đặng Xuân Khu bị thực dân Pháp bắt giam, kết án 12 năm tù và đày đi Sơn La. Sau khi được trả tự do vào năm 1936, ông hoạt động tích cực trên mặt trận báo chí cách mạng tại Bắc Kỳ. Bước ngoặt lớn đến vào tháng 5 năm 1941, tại Hội nghị Trung ương 8 ở Pác Bó (Cao Bang), ông lần đầu tiên được gặp lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và được bầu làm Tổng Bí thư. Cũng từ tháng 10 năm 1942, bút danh Trường Chinh – tượng trưng cho cuộc vạn lý trường chinh đầy gian khổ của cách mạng – chính thức xuất hiện trên tờ báo Cờ giải phóng. Dưới sự chèo lái của ông, chỉ thị nổi tiếng "Nhật Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta" (tháng 3 năm 1945) đã ra đời, chỉ rõ thời cơ vàng cho cuộc Tổng khởi nghĩa giành độc lập. Khi kháng chiến chống Pháp bùng nổ, cuốn sách "Kháng chiến nhất định thắng lợi" (1947) của ông đã trở thành cẩm nang định hình đường lối lý luận và chỉ đạo cụ thể cho toàn quân, toàn dân. Đại tướng Võ Nguyên Giáp từng đánh giá, nếu Chủ tịch Hồ Chí Minh là linh hồn của cuộc kháng chiến, thì người đề ra đường lối và chỉ đạo cụ thể về mặt lý luận chính là đồng chí Trường Chinh.

Sau ngày hòa bình lập lại ở miền Bắc, trên cương vị Trưởng ban Cải cách ruộng đất Trung ương, ông phải gánh vác trách nhiệm nặng nề nhất khi chiến dịch xảy ra những sai lầm, đấu tố tràn lan ngoài tầm kiểm soát. Thể hiện sự nghiêm cẩn và tinh thần trách nhiệm tối cao của một người cộng sản mẫu mực, tại Hội nghị Trung ương 10 khóa II (năm 1956), Trường Chinh đã chủ động từ chức Tổng Bí thư và đứng ra nhận nhiệm vụ chỉ đạo công tác sửa sai.

Nhiều năm sau, đất nước bước vào thập niên 1980 với cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội trầm trọng, lạm phát phi mã và sự thiếu đói bủa vây. Nhà lý luận kiệt xuất, vốn bị một bộ phận dư luận coi là nặng phần nguyên tắc và giáo điều, đã có một quyết định thay đổi lịch sử từ những chuyến đi thực tế. Vào tháng 7 năm 1983, tại "Sự kiện Đà Lạt", ông cùng các lãnh đạo trung ương đã dành nhiều ngày chăm chú lắng nghe các báo cáo xé rào từ thực tiễn của Thành phố Hồ Chí Minh. Chuyến đi thị sát trực tiếp các nhà máy sau đó đã làm sụp đổ những nhận thức cũ kỹ, khiến ông phải thốt lên đầy cay đắng: "Hóa ra, ở Hà Nội, tôi toàn được nghe những thông tin sai lệch!".

Tháng 7 năm 1986, sau khi Tổng Bí thư Lê Duẩn qua đời, Trường Chinh được bầu giữ chức Tổng Bí thư. Chỉ còn 5 tháng là đến Đại hội VI, trước tình cảnh đất nước kiệt quệ, ông đã đưa ra quyết định táo bạo chưa từng có: viết lại toàn bộ dự thảo Báo cáo Chính trị vốn đã lạc hậu theo tư duy cũ. Ông đưa những chuyên gia có tư duy mới vào tổ biên tập và chủ trì hội nghị "Ba quan điểm" lịch sử, đặt nền tảng cho việc phát triển kinh tế nhiều thành phần và xóa bỏ cơ chế bao cấp. Tại Đại hội VI (tháng 12 năm 1986), lời hiệu triệu bất hủ của Tổng Bí thư Trường Chinh: "nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật" cùng khẳng định "đổi mới là yêu cầu bức thiết, là vấn đề có tầm quan trọng sống còn" đã chính thức khai sinh ra công cuộc Đổi mới của đất nước. Sau khi hoàn thành sứ mệnh lịch sử đặt nền móng cho Đổi mới, ông chủ động rút lui làm Cố vấn Ban Chấp hành Trung ương Đảng và qua đời đột ngột vào năm 1988. Suốt đời cống hiến cho lý luận cách mạng, ông còn để lại những vần thơ trữ tình, lãng mạn sâu sắc dưới bút danh Sóng Hồng.