Sống trong cách mạng qua những vần thơ

Sống trong cách mạng qua những vần thơ .

Câu chuyện về Tố Hữu — người con của Thành Phố Huế

Có những người khi nhắc đến, ta nhớ ngay một cái tên.Có những người khi nhắc đến, ta nhớ một thời đại.Và cũng có những người mà khi nhắc đến, ta bỗng nhớ đến một mảnh đất.Với tôi, Tố Hữu là một người như thế.Tôi là một người con của Thành Phố Huế.Tôi lớn lên trên mảnh đất từng có những buổi chiều tím biếc bên dòng Hương, nơi tiếng chuông chùa ngân qua những mái ngói rêu phong, nơi vẻ đẹp dịu dàng của Huế đôi khi khiến người ta quên rằng mảnh đất này đã từng đi qua biết bao năm tháng đau thương.Và càng tìm hiểu về Tố Hữu, tôi càng có cảm giác rất lạ.Tôi không chỉ đang đọc về một nhà thơ.Tôi đang lần tìm dấu chân của một người con đã lớn lên từ chính quê hương mình.Tên thật của ông là Nguyễn Kim Thành, sinh năm 1920 tại làng Phù Lai, Quảng Thọ, Quảng Điền, Thành Phố Huế. Từ rất sớm, ông đã đến với thơ ca, nhưng rồi những biến động của đất nước đã đưa một chàng trai trẻ bước sang một con đường khác: con đường cách mạng.Tôi thường tự hỏi:”Một người trẻ tuổi phải nhìn thấy điều gì, phải đau trước điều gì, để từ một người yêu thơ trở thành một người dấn thân vào một thời đại đầy hiểm nguy?”Có lẽ câu trả lời nằm trong chính những năm tháng Huế khi ấy.
I. Một Huế rất đẹp, nhưng phía sau vẻ đẹp ấy là một thời đại rất buồn

Ngày nay, đứng bên dòng Hương, thật khó tưởng tượng Huế của những năm 1930.Một thành phố vẫn đẹp.Nhưng đó là vẻ đẹp nằm trên một đất nước chưa có tự do.Những người dân nghèo vẫn phải vật lộn với cuộc sống.Những người trẻ tuổi lớn lên giữa một xã hội mà tương lai của chính quê hương mình không nằm trong tay mình.Và một chàng trai tên Nguyễn Kim Thành đã không thể làm ngơ.Ông tìm đến những người cùng chí hướng.Ông tham gia hoạt động cách mạng.Năm 1938, khi mới mười tám tuổi, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương.Và có một bài thơ được viết chính trong năm ấy mà mỗi lần đọc lại, tôi đều thấy như đang nghe tiếng nói của một chàng trai vừa tìm thấy ý nghĩa của cuộc đời mình.Ông viết:

“Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ
Mặt trời chân lý chói qua tim”

Tôi rất thích hai câu thơ ấy.Bởi nếu chỉ đọc chúng như một bài thơ trong sách giáo khoa, ta có thể thấy đó là những câu thơ đẹp.Nhưng nếu đặt chúng vào cuộc đời của một chàng trai Huế mười tám tuổi đang sống trong một thời đại đầy bất an, ta mới hiểu:“Từ ấy” không chỉ là một mốc thời gian.Đó là khoảnh khắc một con người tìm thấy điều mình muốn sống vì.Và cũng từ đó, cuộc đời ông không còn chỉ thuộc về riêng ông nữa.

II. Rồi cánh cửa nhà tù khép lại

Nhưng lý tưởng không phải lúc nào cũng dẫn con người đến những ngày tháng đẹp đẽ.Nó có thể dẫn họ đến nhà tù.Năm 1939, Tố Hữu bị thực dân Pháp bắt giam.Chàng trai từng đi giữa Huế, từng nhìn thấy bầu trời rộng lớn, từng viết về cuộc đời…giờ đây bị nhốt sau những bức tường của nhà lao Thừa Phủ.Tôi đã cố hình dung buổi chiều ấy.Một cánh cửa sắt khép lại.Một tiếng khóa vang lên.Bên ngoài vẫn là Huế.Vẫn có trời xanh.Vẫn có mùa hè.Vẫn có tiếng chim.Nhưng với người ở trong phòng giam, tất cả những thứ ấy bỗng trở nên xa xôi đến đau đớn.Có lẽ điều đáng sợ nhất của tù ngục không chỉ là những bức tường.Mà là việc con người nhìn thấy tự do ở ngay trước mắt nhưng không thể chạm tới.Và chính trong nhà lao Thừa Phủ, vào tháng 7 năm 1939, Tố Hữu đã viết bài thơ “Khi con tu hú”, mà tôi may mắn được học trong sách giáo dục địa phương 8 . Bài thơ bắt đầu bằng một âm thanh rất nhỏ:

“Khi con tu hú gọi bầy
Lúa chiêm đang chín, trái cây ngọt dần”

Chỉ là tiếng chim.Nhưng với người tù, tiếng chim ấy trở thành cả một thế giớ. Ngoài kia là mùa hè.Lúa đang chín.Trái cây đang ngọt.Bầu trời vẫn rộng.Cuộc sống vẫn đang tiếp tục.Chỉ có ông là bị nhốt lại.Và càng nghe tiếng tu hú, khát vọng được bước ra ngoài càng trở nên dữ dội.Ông viết:

“Ta nghe hè dậy bên lòng
Mà chân muốn đạp tan phòng, hè ôi!”

Đọc đến đây, tôi không còn thấy Tố Hữu chỉ là một nhà thơ.Tôi nhìn thấy một người thanh niên.Một người đang tức giận.Đang nhớ tự do.Đang nhớ cuộc sống.Đang khao khát được trở lại với đồng đội, với nhân dân, với con đường mà mình đã lựa chọn.Và tôi nghĩ đến Huế.Ngoài những bức tường nhà lao Thừa Phủ, mùa hè vẫn trôi.Có thể dòng Hương vẫn lặng lẽ.Có thể những hàng cây vẫn xanh.Có thể người dân vẫn đi qua những con đường quen thuộc.Nhưng bên trong một căn phòng nhỏ, có một người thanh niên đang nghe tiếng chim mà muốn phá tung cả bốn bức tường.

III. Điều làm tôi kính phục ông

Có một điều tôi nghĩ mãi.Nếu là tôi, tôi không biết mình có đủ can đảm hay không.Bởi khi con người bị dồn vào bóng tối, điều dễ nhất có lẽ là tuyệt vọng.Có thể tự hỏi:

“Mình làm tất cả những điều này để làm gì?”

Có thể nhớ gia đình.Nhớ quê.Nhớ một bữa cơm.Nhớ một buổi chiều được tự do đi trên đường.Nhớ dòng sông quê hương.Nhưng Tố Hữu không để những điều ấy đánh gục mình.Ngược lại, chính trong bóng tối, ông càng nhìn rõ điều mình muốn.Đó là điều khiến tôi ngưỡng mộ ông.Không phải chỉ vì ông là một nhà thơ lớn.Mà bởi trước khi trở thành một cái tên được lịch sử ghi nhớ, ông đã từng là một người trẻ tuổi biết sợ, biết đau, biết nhớ tự do — nhưng vẫn lựa chọn không quay đầu.

IV. Từ một người con xứ Huế đến một người của cả dân tộc

Sau những năm tháng tù đày, Tố Hữu tiếp tục hoạt động cách mạng và năm 1942 vượt ngục, trở lại hoạt động. Đến năm 1945, ông tham gia lãnh đạo khởi nghĩa ở Huế.Tôi đặc biệt xúc động khi nghĩ đến khoảnh khắc ấy.JBởi người thanh niên từng bị nhốt trong nhà lao Thừa Phủ…cuối cùng lại trở về với chính thành phố quê hương mình.Lần này, ông không trở về như một người bị bắt.Ông trở về trong một thời khắc lịch sử.Huế đứng trước một bước ngoặt.Và người con của Huế ấy cũng đứng trong bước ngoặt của dân tộc.Từ một chàng trai viết thơ trong những ngày tháng u tối, Tố Hữu dần trở thành một nhà thơ lớn của nền văn học cách mạng Việt Nam.Nhưng đối với tôi, điều đáng nhớ nhất không nằm ở những chức vụ sau này.Mà nằm ở chàng trai Nguyễn Kim Thành của những năm tháng đầu tiên.Một chàng trai của Thừa Thiên Huế.Một chàng trai đã từng nghe tiếng tu hú qua song sắt.Một chàng trai đã từng muốn đạp tan căn phòng giam để được trở lại với bầu trời.

V. Tôi — một người con của Thừa Thiên Huế, bầu trời nhỏ của Phú Vang

Tôi sinh ra trên mảnh đất Thừa Thiên Huế.Vì thế, khi kể câu chuyện về Tố Hữu, tôi không muốn đứng ở khoảng cách của một người chỉ đang học thuộc một bài lịch sử.Tôi muốn kể bằng cảm xúc của một người con đang tìm lại một người con khác của quê hương mình.Tôi tự hào vì mảnh đất mình sinh ra đã từng có một Nguyễn Kim Thành.Một người đã mang theo tiếng nói của quê hương đi qua những năm tháng dữ dội nhất của tuổi trẻ.Tôi tự hào vì giữa một thời đại đầy u tối, từ chính mảnh đất Huế ấy đã có một người trẻ dám lựa chọn.Và tôi càng kính phục hơn khi biết rằng những câu thơ của ông không phải được viết trong một căn phòng ấm áp, giữa một cuộc đời bình yên.

Có những câu thơ được sinh ra từ nhà tù, chao ôi mới thấy , tôi thật sự sống thay ông , thay cả linh hồn trong bài thơ ấy , để cảm nhận , trong tù chơi vơi làm sao . Tôi quý những vẫn thơ của ông như “ vàng “ vậy , mà sao vần thơ trong tuf lại “ bạc “ với ông quá .Có những câu thơ được viết khi tự do chỉ còn là một khoảng trời nhìn qua song sắt.Và có lẽ vì thế, khi đọc lại:

“Mà chân muốn đạp tan phòng, hè ôi!”

tôi không còn nghe đó chỉ là một câu thơ.Tôi nghe thấy tiếng của một tuổi trẻ không chịu khuất phục.

VI. Và nếu hôm nay tôi được đứng bên quê hương Quảng Điền của ông

Tôi muốn nói với Tố Hữu một điều.Rằng tôi là một người con của Thừa Thiên Huế.Tôi biết quê hương mình không chỉ có những cung điện cổ kính, những mái chùa rêu phong hay dòng Hương thơ mộng.Quê hương tôi còn có những con người đã từng sống trong những năm tháng mà tự do là một điều phải đánh đổi bằng tuổi trẻ, bằng nước mắt, thậm chí bằng cả mạng sống.Và trong những con người ấy có ông.Tố Hữu.Tôi ngưỡng mộ ông không phải vì ông là một cái tên lớn.Tôi ngưỡng mộ ông bởi trước khi trở thành cái tên ấy, ông đã từng là một chàng trai rất trẻ.Một chàng trai có những rung động, những sợ hãi, những khát vọng rất con người.Nhưng giữa một thời đại u buồn, ông đã chọn niềm tin.Giữa nhà tù, ông đã chọn hy vọng.Giữa một đất nước chưa có tự do, ông đã chọn dấn thân.Và giữa vô vàn con đường có thể đi, ông đã chọn con đường mà mình tin là đúng.Có lẽ đó mới là điều khiến một con người sống lâu hơn chính cuộc đời của họ.Hôm nay, nếu tôi đứng bên dòng Hương vào một buổi chiều yên tĩnh, tôi sẽ nghĩ đến chàng trai Nguyễn Kim Thành năm nào.Tôi sẽ nghĩ đến tiếng chim tu hú vọng qua song sắt.Nghĩ đến một mùa hè ngoài kia vẫn rực rỡ.Và nghĩ đến một người bên trong căn phòng giam đang khát khao được trở lại với cuộc đời.Thời gian đã đi qua.Nhà lao Thừa Phủ đã trở thành một phần của lịch sử.Những người của thế hệ ấy cũng lần lượt đi xa.Nhưng tiếng thơ thì còn ở lại.Và với tôi , một người con của Thừa Thiên Huế ,câu chuyện về Tố Hữu không chỉ là câu chuyện về một nhà thơ.Đó là câu chuyện về một người con của quê hương đã sống như thế nào khi đất nước cần đến tuổi trẻ của mình.Để rồi tôi hiểu rằng:Quê hương không chỉ là nơi ta sinh ra. Quê hương còn là những con người khiến ta tự hào khi nói rằng:“Tôi là người Thừa Thiên Huế.”Và nếu một ngày ai đó hỏi tôi:“Điều gì khiến bạn tự hào nhất khi kể về Tố Hữu?”Tôi sẽ không trả lời rằng đó là những danh hiệu.Tôi sẽ chỉ nói:“Bởi trước khi trở thành nhà thơ của cả một thời đại, ông đã từng là một người con của Huế ,một người trẻ đã nghe tiếng chim gọi bầy từ phía bên kia song sắt, và vẫn không ngừng tin rằng bên ngoài bức tường ấy là một ngày mai tự do.”

Đặng Trung Dũng