Sự ẩn mình ngoạn mục của nhà báo chiến lược dưới lớp vỏ bọc phóng viên phương tây

Giữa lòng Sài Gòn những năm “thời hoa lửa” – nơi tình hình chính trị diễn ra căng

thẳng, đầy biến động khôn lường luôn hiện hữu những người anh hùng mưu trí, đầy bản

lĩnh để chống lại sự khốc liệt của chiến tranh. Và ở nơi sự phồn hoa của một đô thị đang

chiến tranh hòa lẫn với tiếng súng xa xăm, tồn tại một vở kịch bí mật kéo dài suốt hai

thập kỷ - người lính cách mạng yêu nước trong vai ký giả của hãng thông tấn Reuters,

Time Magazine... Nhân vật chính của vở kịch đó không ai khác ngoài Thiếu tướng Phạm

Xuân Ẩn (mật danh Hai Trung). Ông là một nhà báo phương Tây lịch thiệp, bạn thân

của các tướng lĩnh và phóng viên quốc tế, nhưng đồng thời là một chiến sĩ tình báo

Cộng sản kiên định.

Nhà tình báo chiến lược Phạm Xuân Ẩn sinh ngày 12/09/1927 tại Biên Hòa, Đồng

Nai. Quê gốc của ông ở tại Hải Dương. Gia đình ông chuyển đến sống tại Huế khi cụ

nội của ông là nghệ nhân kim hoàn được gọi vào Kinh đô để chế tác đồ vàng bạc cho

triều đình. Thân phụ của ông là Phạm Xuân Thưởng, một nhà giáo và nhà quản lý giáo

dục uyên bác, từng giữ chức Đốc học Mỹ Tho, được kính trọng vì tri thức và đạo đức.

Thân mẫu ông, bà Phạm Thị Ngọc Tươi, xuất thân từ dòng dõi quan lại, là người phụ

nữ có học thức. Do được nuôi dưỡng trong môi trường gia đình khá giả, có truyền thống

yêu nước và được tiếp xúc với nền giáo dục tiên tiến cùng mối quan hệ rộng rãi với giới

chính trị, văn hóa và trí thức lúc bấy giờ, Phạm Xuân Ẩn đã sớm hình thành tư tưởng

và ý chí. Chính nền tảng gia đình vững chắc và vỏ bọc trí thức hoàn hảo này đã trở

thành một yếu tố then chốt, giúp ông dễ dàng thâm nhập và hoạt động hiệu quả trong

lòng địch với vai trò nhà báo quốc tế tại Sài Gòn sau này.

Thời niên thiếu, Phạm Xuân Ẩn sống tại Sài Gòn, sau đó chuyển về Cần Thơ theo

học tại trường Collège de Can Tho. Sau khi Cách mạng tháng Tám nổ ra vào năm 1945,

ông bỏ học và tham gia tổ chức Thanh niên Tiền phong, sau đó tham gia học khóa huấn

luyện của Việt Minh về công tác tuyên truyền. Năm 1947, ông trở về Sài Gòn để chăm

sóc người cha đang bệnh nặng. Tại đây, ông tham gia và tổ chức các cuộc biểu tình của

học sinh, sinh viên Sài Gòn. Đầu tiên là chống Pháp rồi sau là chống Mỹ và tiêu biểu là

tham gia vào phong trào Trần Văn Ơn(1950). Cũng trong thời gian này, ông vào làm ở

Sở Thuế quan Sài Gòn. Thực chất lúc này ông đã được Việt Minh giao nhiệm vụ tìm

hiểu tình hình vận chuyển hàng hóa, khí tài quân sự và quân đội từ Pháp sang Việt Nam

và từ Việt Nam về Pháp. Đây là những bước đầu hoạt động tình báo đầu tiên của ông.Từ

năm 1957 đến 1959, Phạm Xuân Ẩn theo học ngành báo chí tại Orange Coast College

(quận Cam, California). Trong thời gian đó, ông theo học các môn như lịch sử, khoa

học chính trị, kinh tế học, triết học và khoa học xã hội. Ông cũng tham gia vào Ban Biên

tập của tờ báo sinh viên The Barnacle - nơi ông rèn luyện kỹ năng viết báo và phân tích

thời sự. Sau khi tốt nghiệp, ông Ẩn thực tập tại tờ Sacramento Bee và Liên Hiệp Quốc

giúp ông hiểu sâu sắc hơn về báo chí phương Tây và củng cố vỏ bọc nhà báo cho hoạt

động tình báo sau này. Trở về Việt Nam, Phạm Xuân Ẩn nhanh chóng hòa nhập vào

giới báo chí Sài Gòn, bắt đầu làm việc tại Việt Tấn Xã, nơi ông phụ trách việc hỗ trợ

các nhà báo nước ngoài dưới thời chính quyền Ngô Đình Diệm. Ông bắt đầu xây dựng

uy tín vững chắc qua các hãng tin như Reuters. Nhờ khả năng phân tích nhạy bén, thông

thạo tiếng Anh cùng mối quan hệ rộng rãi (kể cả với nhân vật chủ chốt như Edward

Lansdale), ông được tạp chí Time mời về làm việc tại văn phòng Sài Gòn.

Với vỏ bọc nhà báo, phóng viên thường trú cho tạp chí Time danh tiếng, ông có

quyền tiếp cận những tin tức mật, những phân tích chiến lược mà ngay cả tình báo Mỹ

cũng không lường hết được. Hành trình của X6 là minh chứng hùng hồn cho thấy rằng

trong chiến tranh, đôi khi một bản tin tình báo có giá trị hơn cả một sư đoàn quân. Với

mưu trí chiến lược nhạy bén, hiểu tâm lí và hướng suy nghĩ của địch, ông đã thoát khỏi

diện tình nghi của địch và tạo dựng lòng tin với đồng nghiệp phương Tây lúc bấy giờ.

Sự ẩn mình ngoạn mục dưới lớp vỏ hào hảo của một nhà báo đã khiến các toà soạn Mỹ

vô cùng tin tưởng. Nhờ đó, ông vô số lần lấy được thông tin mật quan trọng giúp quân

ta phá sản và triệt tiêu các kết hoạch của địch, mang lại nhiều thắng lợi góp phần vào

những cuộc tổng chiến công.

Tháng 12 năm 1967, Sài Gòn bước vào những ngày cuối năm. Thành phố khoác

lên mình vẻ nhộn nhịp quen thuộc: đường phố đông hơn, chợ Tết bắt đầu họp sớm,

những bản nhạc xuân vang lên từ các quán cà phê. Nhưng phía sau không khí ấy là một

Sài Gòn đang bị kiểm soát gắt gao chưa từng có. Lệnh giới nghiêm siết chặt, cảnh sát

và mật vụ xuất hiện dày đặc trên các tuyến đường trọng yếu. Bất kỳ sự bất thường nào

cũng có thể dẫn đến những cuộc khám xét đột ngột. Trong lúc ấy, nhà tình báo Phạm

Xuân Ẩn đang nắm giữ trong tay khối tài liệu đặc biệt quan trọng: bản đồ bố trí phòng

thủ Sài Gòn, kế hoạch bảo vệ các mục tiêu trọng yếu của quân đội Mỹ và chính quyền

Sài Gòn trong dịp Tết Nguyên đán. Đó là những tài liệu được thu thập thông qua các

mối quan hệ báo chí, qua những cuộc trò chuyện ngẫu nhiên tưởng như vô hại, nhưng

lại chứa đựng thông tin có lợi cho cục tình báo và cục diện chiến trường của ta. Nắm

trong tay một vũ khí chiến lược đặc biệt quan trọng, Phạm Xuân Ẩn hiểu rằng bản thân

cần phải hành động ngay vì nếu càng chần chừ thì mọi thứ sẽ bị phơi bày và thậm chí

ông và đồng đội sẽ gặp nguy hiểm. Do đó, ông bắt đầu thực hiện kế hoạch cùng với

đồng đội bí mật truyền tin mật về cục trung ương. Một việc hết sức là nguy hiểm như

thế, đòi hỏi điệp viên phải thật sự là một người vô cùng bản lĩnh và đầy tỉnh táo trong

mọi quyết đoán của mình và Phạm Xuân Ẩn cùng với những đồng đội đã làm được

điều đó.

Trong khi mạng lưới cơ sở của ta bị thắt chặt và nhiều đường dây liên lạc buộc

phải tạm ngừng hoạt động để bảo toàn lực lượng, Phạm Xuân Ẩn vẫn bền bỉ và âm thầm

thực hiện sứ mệnh đưa mật tin ra ngoài. Những tài liệu tối mật ấy được ông khéo léo

hóa trang trong các cuộn phim hay kẹp giữa xấp giấy tờ nghề nghiệp, tất cả nằm gọn

trong chiếc cặp da cũ kỹ đồng hành cùng ông trên mọi cung đường Sài Gòn. Dù được

mệnh danh là một “điệp viên hoàn hảo”, nhưng đằng sau phong thái ung dung ấy là một

cuộc đấu tranh nội tâm đầy cam go. Ông phải đối mặt trực diện với những rủi ro cận kề:

từ ánh mắt dò xét của mật thám quân đội, những lần suýt bị lục soát bất ngờ, cho đến

những cuộc chạm trán cân não với lực lượng kiểm tra an ninh. Mỗi bước đi là một lần

đánh cược với hiểm nguy, buộc ông phải duy trì sự thận trọng đến mức tuyệt đối.

Để xóa tan mọi nghi hoặc, Phạm Xuân Ẩn đã tạo cho mình một nhịp sống đời

thường tự nhiên đến mức hoàn mỹ. Ông xuất hiện đều đặn tại các cuộc họp báo, đàm

đạo sòng phẳng với giới chức Mỹ bằng phong thái điềm tĩnh của một nhà báo phương

Tây thực thụ. Đặc biệt, ông còn xây dựng danh tiếng là một tay chơi chim, nuôi chó

cảnh sành sỏi bậc nhất Sài thành lúc bấy giờ. Chính cái danh xưng “người nghệ sĩ của

những thú vui xa xỉ” ấy đã trở thành tấm lá chắn kiên cố nhất. Mỗi khi ông vắng nhà

vài ngày để thực hiện nhiệm vụ cách mạng, người ta chỉ đơn thuần nghĩ rằng người

phóng viên hào hoa ấy đang mải mê săn tìm một giống chim quý hay một loài chó khôn

ở phương xa. Bằng sự tinh tường, khôn ngoan và bản lĩnh thép, Phạm Xuân Ẩn không

chỉ biến những sở thích cá nhân thành một vỏ bọc sáng tạo mà còn biến nó thành thứ

nghệ thuật ẩn mình đỉnh cao,

Ông Phạm Xuân Ẩn và chú chó Becgiê. (Ảnh: Tư liệu)

giúp ông hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ giữa lòng địch mà không để lại một dấu vết nhỏ

nhất.

Sau những ngày căng thẳng, hồi hợp cuối cùng những tin tình báo đã được ông và

đồng đội khéo léo truyền ra khỏi nội thành và đến được nơi an toàn. Không có tiếng

súng, không có dấu hiệu chiến công. Chỉ là sự lặng lẽ khép lại của một nhiệm vụ sinh

tử mới. Nhưng chính nhờ vào sự lặng lẽ ấy, Cách mạng đã có thêm cơ sở nắm rõ các kế

hoạch chiến lược và tâm lý của địch, từ đó làm gia tăng tỷ lệ thay đổi tình hình cục diện

trên chiến trường của ta. Tết Mậu Thân 1968 bùng nổ - một rúng động lớn làm rung

chuyển Sài Gòn và cả dư luận thế giới. Khi ấy, quân ta tấn công vào hơn 100 đô thị,

đánh thẳng vào các trung tâm quyền lực, lật bỏ hoàn toàn tuyên bố “Mỹ sắp thắng”. Sau

chiến thắng ấy, các nhà báo Mỹ đã chỉ trích chính phủ và ở Mỹ nổ ra nhiều phong trào

phản đối chiến tranh Mỹ ở Việt Nam dữ dội. Quả thật giá trị của những tài liệu được

chuyển đi trong im lặng cuối năm 1967 mới thực sự hiện rõ. Đó không chỉ là chiến công

của trí tuệ, mà còn là minh chứng cho một kiểu anh hùng khác – anh hùng của sự kiên

nhẫn, bản lĩnh và lòng trung thành tuyệt đối với cách mạng.

Mặt khác, trong bối cảnh hỗn loạn và ác liệt của cuộc Tổng tiến công Mậu Thân

1968, hành động nổi bật thể hiện cả nhân cách và sự khôn khéo của Phạm Xuân Ẩn là

việc ông cứu thoát một đồng nghiệp nhà báo người Mỹ tên là Robert Sam Anson. Khi

Anson, một phóng viên trẻ của tạp chí Time được cử đến Việt Nam, bị kẹt lại và bị quân

đội VNCH bắt giữ vì nghi ngờ là Việt Cộng xâm nhập, chính Phạm Xuân Ẩn đã nhanh

chóng dùng uy tín cá nhân và mối quan hệ rộng rãi với các quan chức cấp cao VNCH

để can thiệp. Ông đã làm chứng, đảm bảo về thân phận của Anson và sắp xếp để đồng

nghiệp này được thả ra khỏi vòng giam giữ một cách an toàn. Hành động này không chỉ

cứu mạng Anson mà còn củng cố vững chắc hơn nữa vỏ bọc của Phạm Xuân Ẩn trong

giới báo chí phương Tây, giúp ông tiếp tục hoạt động mà không bị nghi ngờ, củng cố

hình ảnh là một đồng nghiệp đáng tin cậy và có ảnh hưởng. Có lẽ chính vì thế mà những

tin tức và phân tích tình báo chiến lược của Phạm Xuân Ẩn gửi đi sống động và vô cùng

tỉ mỉ. Ông Mười Hương, người đã giới thiệu ông Phạm Xuân Ẩn vào tổ chức tình báo

từng kể: “Tôi từng nghe các đồng chí ở Trung ương kể rằng sau khi đọc những báo cáo

của Ẩn gởi về từ Mỹ, Bác Hồ xúc động thốt lên: “Đọc báo cáo mà cứ như ngay ở trung

tâm New York!”. Hay sau khi đã về nước, hoạt động trong lòng địch, những báo cáo

của ông Ẩn cũng vô cùng chính xác, khiến Đại tướng Võ Nguyên Giáp nhận xét: “Cứ

như ta đang ở trong bộ tổng tham mưu của địch”. Các tướng lĩnh của chính quyền Sài

Gòn đều nể trọng ông. Họ muốn lấy lòng ông hơn là ông kết thân với họ để lấy tin tức.

Vì thế ông có cơ hội cung cấp rất nhiều tin quân sự quý giá cho cách mạng.

Thay vì dùng những thủ thuật lừa dối, ông chinh phục các quan chức Mỹ và nhân

viên CIA bằng sự chính trực, những phân tích khách quan và một kho tàng tri thức uyên

bác về tình hình Việt Nam. Ông không giả vờ làm nhà báo; ông thực sự là một trí thức

lịch lãm, một người bạn chân thành, người sẵn sàng cứu giúp đồng nghiệp trong cơn

hoạn nạn và chia sẻ thông tin một cách hào phóng. Chính triết lý sống “không bao giờ

nói dối” cùng phong thái tự tại bên tách cà phê Givral đã khiến ngay cả những bộ óc

tình báo lão luyện nhất của đối phương cũng không mảy may nghi ngờ. Khi thân phận

thật của ông được tiết lộ sau năm 1975, hầu hết đồng nghiệp phương Tây như Frank

McCulloch (giám đốc Time tại châu Á) không hề cảm thấy bị phản bội. Họ nói: “Tôi

không giận ông ấy, nếu ở địa vị của ông ấy, tôi cũng sẽ làm như vậy cho đất nước mình”

. Cuộc đời ông là minh chứng duy nhất cho thấy một điệp viên có thể hoàn thành nhiệm

vụ lịch sử mà vẫn giữ trọn nghĩa tình với bạn bè ở cả hai bên chiến tuyến, để lại một di

sản về nhân cách và bản lĩnh khiến cả thế giới phải ngả mũ kính phục

Qua những sự kiện đó, chúng ta dễ dàng nhận thấy điểm đặc biệt nhất ở Phạm

Xuân Ẩn là sự nhân văn. Ngay cả khi ở hai đầu chiến tuyến, ông vẫn giữ trọn nghĩa tình

với bạn bè, minh chứng cho một nhân cách lớn vượt lên trên cả cuộc chiến. Hơn hết,

khi sống giữa “lòng địch”, nơi ranh giới giữa sự sống và cái chết chỉ mỏng như sợi tóc,

ông vẫn giữ được sự bình thản đến lạ lùng. Tinh thần ấy không đến từ sự liều lĩnh, mà

đến từ một lòng yêu nước nồng nàn và niềm tin tuyệt đối vào chính nghĩa. Cuộc đời của

Phạm Xuân Ẩn là một bản hùng ca về sự thầm lặng. Ông là người anh hùng đã hy sinh

cả cuộc sống cá nhân, chấp nhận sống trong “vỏ bọc” để phụng sự Tổ quốc. Sự vĩ đại

của ông không chỉ nằm ở những tấm huân chương, mà ở chỗ ngay cả những kẻ thù bên

kia chiến tuyến cũng phải dành cho ông sự nể trọng sâu sắc khi sự thật được hé lộ. Ông

chính là minh chứng sống động nhất cho bản lĩnh Việt Nam: “Mềm mỏng như nước

nhưng bền bỉ và mạnh mẽ như đại dương”. Để rồi câu nói thốt lên từ tấm lòng của người

anh hùng ấy vẫn sống mãi trong hồi ức thời hoa lửa

“Tôi sống với người Mỹ, học với người Mỹ, nhưng tôi là người Việt Nam và tôi

chiến đấu cho độc lập của đất nước mình” - Phạm Xuân Ẩn.