SỰ ÁP BỨC CỦA THỔ TY, CHỨC DỊCH ĐỐI VỚI NHÂN DÂN
Dưới ách cai trị của thực dân Pháp, thông qua bộ máy tay sai ở địa phương, đặc biệt là tầng lớp thổ ty, chức dịch, Nhân dân các bản vùng cao Bát Xát nói chung, Mường Hum – Bản Xèo nói riêng phải gánh chịu sự áp bức, bóc lột nặng nề và kéo dài.
Thổ ty và chức dịch được thực dân Pháp dung dưỡng, trao quyền thao túng ruộng đất, rừng núi và sức lao động của Nhân dân. Ngoài phần ruộng đất chiếm đoạt làm của riêng, chúng còn được hưởng quan điền (lộc điền) theo chức tước. Người nông dân mất dần ruộng đất, phải đi làm thuê, cuốc mướn ngay trên chính mảnh đất của tổ tiên mình, đời sống hoàn toàn phụ thuộc vào thổ ty, chức dịch.
Qua hồi ký của ông Giàng Seo Tủa (Mường Hum) cho thấy, nhiều gia đình bị cướp ruộng bằng những lý lẽ vô căn cứ. Ruộng của dân bị quy vào “quan điền”, người dân phản đối thì bị đánh đập, đe dọa bỏ tù. Từ chỗ là chủ ruộng, họ trở thành người làm thuê không công hoặc công rẻ mạt cho chính kẻ chiếm đoạt ruộng đất của mình.
Không chỉ cướp ruộng, thổ ty còn cưỡng đoạt tài sản, đặc biệt là ngựa – phương tiện và tài sản quý giá nhất của người dân vùng cao. Hồi ký của ông Giàng Seo Khá (Bản Xèo) và ông Giàng Seo Tủa phản ánh rõ việc thổ ty Tạ Triều Lân bắt dân đưa ngựa đi thồ hàng phục vụ thực dân Pháp, nhưng không trả công, không bồi thường khi ngựa chết hoặc mất. Người dân vừa mất tài sản, vừa mất kế sinh nhai.
Bên cạnh đó, người dân còn bị bóc lột thông qua hình thức làm thuê, phục dịch không công cho nhà thổ ty. Theo hồi ký của ông Vàng A Lếch, thanh niên trong bản phải làm đủ mọi việc cho nhà quan: cuốc ruộng, chặt củi, gùi thóc, trông ngựa, nhưng không có tiền công rõ ràng, chỉ được cho ăn hoặc trả công tùy tiện. Ai chống đối hoặc xin nghỉ đều bị đánh đập, chửi mắng.
Đối với phụ nữ, sự áp bức càng nặng nề hơn. Hồi ký của bà Tẩn Thị Dìn cho thấy họ phải gùi thảo quả, nộp thuế nặng, làm không công cho thổ ty, trong khi gia đình đói khổ, chồng con ốm đau. Mồ hôi và sức lực của người phụ nữ vùng cao bị vắt kiệt qua từng mùa thu thuế.
Những hành vi bóc lột của thổ ty, chức dịch, tiêu biểu là thổ ty Tạ Triều Lân, như tăng thu thóc khách, tăng thuế thảo quả, ăn quỵt công vận chuyển, cưỡng đoạt ruộng đất và tài sản của Nhân dân, đã làm cho đời sống Nhân dân ngày càng cực khổ, lòng căm phẫn ngày càng dâng cao.
Chính từ sự áp bức tàn bạo ấy, mâu thuẫn giữa Nhân dân với tầng lớp thống trị tay sai ngày càng gay gắt, trở thành nguồn gốc sâu xa của tinh thần phản kháng và sự giác ngộ cách mạng trong Nhân dân vùng cao Mường Hum – Bản Xèo những năm sau này.
