Sư đoàn trưởng Trương Hồng Anh ngày ấy

Đi Mặt trận 579 cùng Tư lệnh

Vẫn như chưa hết xúc động sau chuyến đi qua đất nước Chùa Tháp, nguyên Giám đốc VTV8 (Đài Truyền hình Việt Nam khu vực miền Trung, Tây Nguyên) Đặng Xuân Thu gật đầu một cái hẹn. Không có gì lạ khi một góc ký ức người lính trong anh được chạm đến đầy tự hào.

-  Cơ duyên nào mà anh được tác nghiệp tại chiến trường Campuchia?

-  Ngày đó, mình tốt nghiệp khoa văn Đại học Tổng hợp Huế, ra trường về nhận công tác ở VTV Đà Nẵng (nay là VTV8). Được một năm thì trúng nghĩa vụ quân sự. Tưởng chỉ ở quanh quẩn thành phố thôi, không ngờ qua luôn đất bạn đến 3 tháng và sém chết mấy lần - Anh trải lòng như khơi đúng mạch nguồn.

Về quay phim và biên tập cho chuyên mục quốc phòng thuộc phòng Tuyên huấn của Bộ CHQS tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng (cũ), anh Thu đã có nhiều đóng góp cho chương trình phát thanh – truyền hình của Bộ chỉ huy lúc bấy giờ. Sau tết năm 1984, Đặng Xuân Thu và Nguyễn Hùng Anh của chuyên mục được trên thông báo sẽ đi công tác đặc biệt. Hành lý mang theo ngoài máy quay còn có đến 1600 thước phim. Trên chuyến xe cùng Tư lệnh Quân khu 5 Nguyễn Chơn (sau này là Thượng tướng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, đã mất) xuất phát từ Đà Nẵng, hai chàng phóng viên chỉ biết mình qua Campuchia là khi bắt đầu lên máy bay ở sân bay Pleiku, Gia Lai. Tư lệnh Nguyễn Chơn giao nhiệm vụ cho hai chàng lính trẻ quay những thước phim chân thực nhất về cuộc chiến đấu của quân tình nguyện Việt Nam ở nước bạn, đặc biệt là trận đánh quyết định ở cao điểm 547 trên dãy Dangrek. Từ Stung Treng, vị trí đứng chân của Mặt trận 579, cả đoàn hối hả về Preah Vihear, nơi các đơn vị sư đoàn của Quân khu 5 đang tập trung lực lượng.

- Chính ở đây anh gặp nhân vật trong phim?.

- Đúng vậy! Anh Thu kể tiếp: “Trước đó tôi chưa hề biết đến Sư đoàn trưởng của Sư đoàn “Thép” là ai. Lần đầu gặp là tại cuộc họp của Sở chỉ huy tiền phương giao nhiệm vụ cho các cánh quân. Khi tôi đến, ai đó đã giới thiệu người bên phải Tư lệnh Chơn là Đại tá Trương Hồng Anh, 22 tuổi đã làm tiểu đoàn trưởng trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước; mới 34 tuổi là Sư đoàn trưởng, có lẽ trẻ nhất toàn quân. Điều tôi đặc biệt “choáng” đó là người này có gương mặt thư sinh, trắng trẻo, trông còn non hơn tuổi; giọng nói nhỏ nhẹ, ấm áp, không có kiểu “võ biền”. Bức ảnh lịch sử chụp tướng Chơn và Trương Hồng Anh hay được giới thiệu trên các tư liệu chính là có từ thời điểm ấy.

Khi biết chàng quay phim từng tốt nghiệp đại học môn ngữ văn, Đại tá Trương Hồng Anh kể về người vợ tên Khánh Hà hiện ở thủ đô cũng rất giỏi văn, xinh đẹp, đằm thắm và cô con gái Khánh Hồng mới lên ba rất đáng yêu. Ngày ra quân đánh cao điểm 547 (lần thứ 4), trước khi nhập hướng khác theo biên chế, Đặng Xuân Thu tranh thủ qua Sư đoàn 2 dự buổi lễ xuất quân của đơn vị.

Sư đoàn trưởng Trương Hồng Anh, thứ hai từ trái sang cùng Tư lệnh Quân khu 5 Nguyễn Chơn bên kế hoạch tác chiến điểm cao 547 (năm 1984). Ảnh chụp lại.

Trận quyết chiến ở cao điểm 547

Hành tiến cùng đơn vị Tăng thiết giáp dọn đường lên cao điểm, anh biết mình dễ bị dính đạn. Để có những thước phim sống động, mặc cho các lính tăng can ngăn vì quá nguy hiểm, anh tác nghiệp ngay trên nóc xe. Rồi chiếc thiết giáp bị mìn đứt xích, anh nhảy qua bộ binh. Đến chiều tối thì tất cả dừng lại dưới chân núi Dangrek. Tại đây, anh cất những cuộn phim quay từ sáng vào trong xe thiết giáp như là cách bảo quản chắc chắn nhất. Gặp lại Đinh Quyết Thắng, phóng viên báo Quân khu 5 và Nguyễn Hùng Anh từ các cánh quân khác nhập lại, chưa kịp vui thì trên núi bọn Pol Pot câu ĐKZ xuống, Thắng bị thương ở chân, Hùng Anh cũng bị thương. Trước khi đi khiêng đi, Thắng còn giao anh chiếc máy ảnh, 2 cuộn phim cùng khẩu súng lục. Tối hôm đó, Sư đoàn 2 thay đổi chiến thuật, kéo pháo lên sát chân núi và bắn cấp tập. Địch bị tê liệt. Mặt trận 579 đã làm chủ cao điểm 547 sau nhiều lần đổ máu, hao quân ở đây.

Ngày hôm sau, 28/3, Sư trưởng Trương Hồng Anh hỏi chàng phóng viên trẻ: “Em có muốn lên xem sào huyệt của bọn Pol Pot trên dãy núi này không? Sẽ có rất nhiều hình ảnh thú vị cho em quay đấy”. Vậy là sáng hôm đó, anh Thu cùng một nhóm cán bộ của các đơn vị lên chiếc xe GMC đi cùng Sư đoàn trưởng thị sát cao điểm 547. Con đường cỡ 10 km lên núi nhiều đoạn rập rờn những đàn bướm đẹp mắt. Ấn tượng hơn nữa khi trên núi, anh choáng ngợp bởi hồ nước trong vắt rộng mênh mông. Bọn Pol Pot đã đào hồ nhân tạo và trữ nước sạch trong khi hàng trăm chiến sĩ của ta đã chết khát bởi địa hình khắc nghiệt. Tại đây, anh được Sư trưởng Trương Hồng Anh dẫn đi quay đại bản doanh của địch với cuộc sống quý tộc còn sót lại qua vật dụng sinh hoạt. Đến một phòng tên chỉ huy cao nhất, vị Sư trưởng lấy tặng phóng viên hộp bút, riêng ông giữ cho mình quả địa cầu và nói rằng cho cô con gái yêu. Ăn bữa cơm trưa ngon nhất từ trước đến nay với cơm dẻo và nhiều thức ăn ngon từ chiến lợi phẩm, đoàn kiểm tra các vị trí một lần nữa và trở về.

Sư đoàn trưởng Trương Hồng Anh bảo Thu có muốn cùng ngồi cabin không nhưng anh từ chối vì đứng ở thùng xe phía sau quay dễ hơn. Nụ cười trắng lóa trên gương mặt đen bóng của các chiến sĩ nước bạn trên chiếc xe đi ngược chiều lên chốt là hình ảnh quay cuối cùng trước khi anh thay cuốn phim khác. Bỗng nhiên một tiếng nổ chói tai từ phía trước và anh bị văng khỏi xe. Thì ra để nhường đường xe chở quân của bạn, chiếc GMC đã đánh tay lái ra khỏi đường mòn chừng 20 cm và trúng phải mìn tăng địch cài lại ngay phía Sư trưởng Trương Hồng Anh ngồi. Người chỉ huy Sư 2 được đưa ra khỏi xe sơ cứu và sau đó chuyển về trạm phẫu tiền phương. Anh Thu và gần 20 cán bộ, chiến sĩ được lệnh chạy xa trước khi bình xăng trên xe phát nổ. Chàng phóng viên bất lực nhìn tất cả hành lý quý giá của mình gồm chiếc túi đựng các cuốn phim quay trong ngày lịch sử và cả chiếc máy ảnh của Thắng để ở sàn xe. Quả như vậy, cột lửa bùng cháy dữ dội. Chiếc máy quay vẫn bên vai vậy mà tay anh cứ đơ vì sốc. Ngày 2-4, lúc đang tác nghiệp ở Stung Treng thì anh nghe tin Sư đoàn trưởng Trương Hồng Anh hy sinh. Ông bị chấn thương khi mìn nổ, đầu dội vào trần cabin kim loại. Một nỗi buồn ghê gớm tràn ngập lòng chàng phóng viên. Nỗi buồn ấy thôi thúc anh sau này làm phim về người Sư đoàn trưởng của Sư đoàn 2 lần anh hùng.

Đoàn làm phim cùng vợ con liệt sĩ Trương Hồng Anh ở chân núi Dangrek. Ảnh Hồng Vân.
Trở lại Dangrek

Về lại Đà Nẵng sau 3 tháng ở chiến trường, Đặng Xuân Thu nhanh chóng viết lời bình và dựng phim “Đường lên Dangrek” theo lệnh của Cục Chính trị Quân khu 5. Ngoài 300 thước phim bị mất trên xe GMC thì hầu hết những thươc phim vô giá vẫn còn nguyên khi cất ở xe bọc thép và trên máy quay. Qua một tháng trời ròng rã thì phim hoàn thành với độ dài 62 phút. Buổi chiếu ngoài ban lãnh đạo của VTV Đà Nẵng, có Ban chủ nhiệm Cục Chính trị và Tuyên huấn Mặt trận mà anh chỉ còn nhớ những cái tên là Ba và Thành. Thiếu tướng Phạm Bân (nay đã mất) chủ trì hôm đó. Khi phim chiếu xong, Quân khu 5 yêu cầu anh đưa hết cả phim dựng và băng gốc để bảo mật. Vậy là từ đó đến nay, nhiều lần anh hỏi thăm cơ quan chức năng mà không biết các cuộn phim quan trọng ở đâu khi những đồng chí chỉ huy Mặt trận lần lượt qua đời. Năm 1989, Đặng Xuân Thu trong biên chế của VTV Đà Nẵng, lại được qua Campuchia quay cảnh bộ đội rút quân ở Stung Treng. Với đóng góp hai lần có mặt tại chiến trường, anh đã được Bộ tư lệnh Mặt trận 579, Đoàn 5503, Bộ CHQS tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng tặng bằng khen.

9 năm làm giám đốc VTV Đà Nẵng, bận bịu với công việc, là một nhân chứng, anh vẫn thấy mình mắc nợ với người đã hy sinh, đặc biệt là Sư đoàn trưởng Sư đoàn 2. Trao đổi với biên kịch Trương Vũ Quỳnh và đạo diễn Đoàn Hồng Lê, cả ba quyết tâm phải làm phim tài liệu về chiến trường K. Được Đài tiếng nói Việt Nam tạo điều kiện thuận lợi và sự giúp đỡ nhiệt tình của Ban quan hệ quốc tế Đài truyền hình quốc gia Campuchia, tháng 4-2018, đoàn lên đường sang nước bạn. Trước đó, nữ đạo diễn Đoàn Hồng Lê cùng ê kíp đã ra Hà Nội gặp gỡ vợ và con liệt sĩ Trương Hồng Anh. Tất cả các kỷ vật, đặc biệt là những bức thư của vị sư trưởng gửi gia đình còn lưu cất nguyên vẹn chính là sợi chỉ xuyên suốt bộ phim. Hai mẹ con được đưa qua sân bay thủ đô Phnôm Pênh rồi từ đó về Preah Vihear. Để giữ lửa cảm xúc cho lãnh đạo cũng là nhân vật của mình, đoàn làm phim đã bố trí cuộc gặp bất ngờ đến phút chót. Khi vào ngồi cùng xe với người thân Sư đoàn trưởng Trương Hồng Anh, những câu chuyện anh kể ngày ở chiến trường cùng vị chỉ huy Sư đoàn 2 đều thu vào ống kính. Khánh Hồng, cô bé ba tuổi được bố dành cho quả địa cầu thu được trên cao điểm 547 nay đã là một phụ nữ tuổi 36. Kỷ niệm về bố qua lời kể của đồng đội làm cô không cầm được nước mắt. Có phiên dịch là ông Trịnh Thanh Sáu, Chủ tịch Hội hữu nghị Việt Nam- Campuchia thành phố Đà Nẵng, đoàn thẳng tiến về Preah Vihear. Gần 35 năm đã trôi qua, địa hình thay đổi nhiều, vậy mà ông Đặng Xuân Thu không hề quên con đường mòn ngày trước dưới chân núi Dangrek. May mắn hơn nữa khi đoàn tìm được các mảnh kim loại từ chiếc xe GMC cũ. Đoàn làm phim cùng vợ con Sư đoàn trưởng Trương Hồng Anh đặt hoa và thắp hương lên đúng vị trí chiếc xe bị nạn, bốc nắm đất nơi đây về rải trên mộ liệt sĩ ở nghĩa trang Quân khu 5.

Cả một trời ký ức ùa về trong lòng vị giám đốc tóc đã hoa râm. Anh biết mình đã làm được điều tâm nguyện./.

Hồng Vân – Báo Quân khu 5