'Sứ giả hòa bình' ở Paris

Năm 1961, bà Bình tham gia Ban Thống nhất, phụ trách hoạt động ngoại giao nhân dân của Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam và đến tháng 7/1968 được đại diện Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam tham gia hội nghị Paris - cuộc đàm phán dài nhất lịch sử thế giới, tới gần 5 năm.

14h ngày 2/11/1968, bà Bình đến Paris trong chiếc áo dài màu hồng sậm, khoác măng tô xám, quàng khăn đen có điểm hoa. Trước 400 nhà báo, lần đầu bà phát biểu, nêu lập trường chính nghĩa của Mặt trận và thiện chí muốn tìm giải pháp hòa bình. Các nhà báo tỏ ra thiện cảm, bởi đứng trước họ là phụ nữ nhỏ nhắn, hiền lành, nói có lý có tình và đến từ vùng đất đang chiến tranh khốc liệt.

Sau phiên trù bị hôm 27/11/1968, đến 25/1/1969, hội nghị bốn bên tại Paris về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình tại Việt Nam chính thức bắt đầu. Bà Bình giữ vai trò Phó đoàn Mặt trận. Suốt bốn năm, cứ mỗi ngày thứ năm hàng tuần, bà Bình cùng hai đoàn Việt Nam lại đến Trung tâm hội nghị Kléber để đàm phán.

Tháng 6/1969, Chính phủ cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam ra đời, bà Bình được cử làm Bộ trưởng Ngoại giao, đồng thời làm trưởng đoàn đàm phán tại Paris thay ông Trần Bửu Kiếm. "Đón tin được bổ nhiệm làm Bộ trưởng, tôi thực sự không coi là tin vui mà thấy nhiệm vụ sẽ nặng nề hơn", bà kể. Từ đây, vai trò "sứ giả hòa bình" của bà càng thể hiện nổi bật và ấn tượng.

Ngoài chuẩn bị cho các cuộc họp ở Kléber, bà Bình dành nhiều thời gian tiếp xúc với báo chí. Có giai đoạn, ngày nào bà cũng tiếp một hoặc hai hãng truyền hình hoặc phóng viên các báo Pháp, Mỹ, Anh, Nhật Bản, trả lời rất sắc bén. Có lần nhà báo phương Tây hỏi "có quân đội miền Bắc ở miền Nam Việt Nam hay không?", bà đáp: "Dân tộc Việt Nam là một, người Việt Nam ở Bắc cũng như Nam đều có nghĩa vụ chiến đấu chống xâm lược".

Bà Nguyễn Thị Bình trả lời phỏng vấn các nhà báo sau khi dự phiên họp đầu tiên bàn về thủ tục hội nghị bốn đoàn tại Paris, tháng 1/1969. Ảnh tư liệu

Năm 1971, phái đoàn do bà Bình dẫn đầu đưa ra kế hoạch 7 điểm, trong đó Mỹ phải rút hết quân và thả tù binh; chính quyền Sài Gòn từ chức, nhường chỗ cho chính quyền mới sẵn sàng bàn bạc với Chính phủ Cách mạng lâm thời để lập ra Chính phủ hòa hợp dân tộc.

Phái đoàn bà Bình tuyên bố vùng giải phóng chiếm 3/4 miền Nam, nhưng thực tế chiến trường quân chủ lực đang gặp khó khăn. Mỹ và quân Sài Gòn ném bom khắp nơi, kể cả ngoại ô Sài Gòn. Vậy nên khi được hỏi về vấn đề này, bà trả lời: "Nơi nào Mỹ ném bom, bắn phá thì đấy chính là vùng giải phóng của chúng tôi. Nếu không tại sao Mỹ lại phải ném bom?".

Trong khi chiến trường miền Nam ngày càng căng thẳng thì trên bàn hội nghị Paris vẫn là "cuộc đối đáp giữa những người điếc", mỗi phía đưa ra quan điểm, lập trường riêng. Đầu năm 1972, bà được chỉ thị đưa ra tuyên bố hai điểm: Mỹ rút quân và lập ở miền Nam Chính phủ hòa hợp dân tộc ba thành phần gồm Chính phủ cách mạng lâm thời, chính quyền Sài Gòn và thành phần thứ ba.

Khi Mỹ huy động máy bay B52 ném bom Hà Nội cuối năm 1972, bà Bình về Hà Nội, thăm phố Khâm Thiên bị tàn phá và hai con nhỏ đang sơ tán tại thị xã Hưng Yên. Ngày 21/1/1973, trở lại Paris, bà Bình mở ngay cuộc họp báo, tuyên bố: "Chỉ có một nước Việt Nam, chỉ có một dân tộc Việt Nam và Chính phủ Cách mạng lâm thời là đại diện của nhân dân miền Nam".

"Madam Bình mặc áo dài truyền thống của Việt Nam bằng lụa vân màu xanh lá cây, trông rất thoải mái. Đôi lúc madam Bình nở nụ cười làm khuôn mặt càng rạng rỡ, trả lời các nhà báo rõ ràng khúc chiết, làm cho người ta có cảm giác đứng trước một quý bà đầy bản lĩnh, đầy tự tin", hãng AFP mô tả.

Bốn năm kiên trì đấu tranh, ngày 23/1/1973, hiệp định Paris về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam được ký tắt và ký chính thức bốn ngày sau đó. Ngày ký chính thức hôm 27/1, bà Bình đại diện Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam, là một trong bốn bên tham gia ký kết vào 32 văn bản hiệp định.

"Đặt bút ký vào văn bản hiệp định Paris lịch sử, tôi vô cùng xúc động... Tôi không có đủ lời để nói lên được lòng biết ơn vô tận với đồng bào và chiến sĩ ta từ Nam chí Bắc đã chấp nhận mọi hy sinh, dũng cảm chiến đấu để có được thắng lợi to lớn hôm nay", bà viết trong hồi ký.

Bà Nguyễn Thị Bình ký điều ước công nhận Hiệp định Paris, ngày 27/1/1973. Ảnh tư liệu