Sự hy sinh anh dũng của đồng chí Nguyễn Đức Cảnh trước pháp trường

Thời kỳ lịch sử: Phong trào cách mạng Việt Nam cuối thập niên 1920 – đầu thập niên 1930, thời kỳ thực dân Pháp đàn áp phong trào Xô viết Nghệ - Tĩnh và phong trào cách mạng trong cả nước.
Phần 1: Người thanh niên chọn con đường cách mạng

Nguyễn Đức Cảnh sinh ngày 2/2/1908 tại Diêm Điền, Thái Bình, trong một gia đình nhà nho nghèo có truyền thống yêu nước.

Năm 17 tuổi, ông lên Hà Nội làm công nhân.

Chính những ngày tháng sống giữa người lao động đã giúp Nguyễn Đức Cảnh hiểu sâu sắc cuộc sống cơ cực của công nhân. Từ đó, ông ngày càng dấn thân vào phong trào yêu nước và cách mạng.

Năm 1928, ông tham gia Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên.

Đầu năm 1929, Nguyễn Đức Cảnh cùng những người hoạt động cách mạng ở Hải Phòng xây dựng tổ chức cộng sản. Tháng 6/1929, ông tham gia thành lập Đông Dương Cộng sản Đảng. Tháng 7 cùng năm, ông góp phần thành lập Tổng Công hội Đỏ Bắc Kỳ và được giao phụ trách tờ Lao Động cùng Tạp chí Công hội Đỏ.

Đầu năm 1930, khi các tổ chức cộng sản được hợp nhất thành Đảng Cộng sản Việt Nam, Nguyễn Đức Cảnh được giao những trọng trách quan trọng.

Ông từng làm Bí thư Xứ ủy Bắc Kỳ và trực tiếp lãnh đạo phong trào cách mạng ở Hải Phòng.

Tuổi đời còn rất trẻ.

Nhưng trước mắt ông lúc ấy là cả một phong trào đang lớn lên giữa sự đàn áp ngày càng dữ dội của chính quyền thực dân.

Nguyễn Đức Cảnh đã chọn đứng về phía những người công nhân, những người lao động nghèo và con đường đấu tranh giành độc lập.

Chú thích: Chân dung đồng chí Nguyễn Đức Cảnh.
Nguồn ảnh: Cổng thông tin điện tử thành phố Hải Phòng và các tư liệu lịch sử được cơ quan nhà nước công bố.

Phần 2: Người lãnh đạo phong trào công nhân Hải Phòng

Hải Phòng những năm cuối thập niên 1920 là một trong những trung tâm công nghiệp và cảng biển quan trọng của Bắc Kỳ.

Công nhân tập trung đông trong các nhà máy, bến cảng, xưởng sửa chữa và khu lao động.

Nguyễn Đức Cảnh hiểu rằng muốn phong trào cách mạng phát triển, phải xây dựng được tổ chức trong chính những người lao động.

Ngày 28/7/1929, ông triệu tập đại hội thành lập Tổng Công hội Đỏ Bắc Kỳ.

Tổ chức ấy trở thành một trong những tiền thân quan trọng của tổ chức công đoàn cách mạng Việt Nam sau này. Nguyễn Đức Cảnh được bầu làm Tổng Thư ký.

Ông không chỉ tổ chức công nhân mà còn viết báo, tuyên truyền, trực tiếp đi vào những khu lao động để vận động quần chúng.

Những cuộc đình công, những tờ truyền đơn, những cuộc đấu tranh đòi quyền lợi của công nhân ngày càng xuất hiện nhiều hơn.

Và cũng từ đó, Nguyễn Đức Cảnh trở thành một trong những cái tên mà chính quyền thực dân đặc biệt truy lùng.

Nhưng ông vẫn hoạt động.

Cho đến khi phong trào cách mạng bước vào giai đoạn bị đàn áp khốc liệt.

Phần 3: Bị bắt và xà lim án chém ở Hỏa Lò

Tháng 4/1931, trên đường đi công tác, Nguyễn Đức Cảnh bị thực dân Pháp bắt tại khu vực Yên Dũng Hạ, gần Vinh.

Ông bị đưa vào nhà tù.

Những trận tra tấn không làm người chiến sĩ trẻ khuất phục.

Tháng 11/1931, tòa án thực dân kết án tử hình Nguyễn Đức Cảnh.

Bản án ấy đưa ông vào xà lim án chém của nhà tù Hỏa Lò.

Cái chết đã ở ngay trước mắt.

Nhưng những ngày cuối cùng ấy lại trở thành những ngày Nguyễn Đức Cảnh làm việc với một nghị lực phi thường.

Ông dồn tâm trí viết tài liệu “Công nhân vận động”, tổng kết những kinh nghiệm từ thực tiễn phong trào công nhân và để lại cho tổ chức cách mạng.

Một người đang chờ ngày bị xử tử vẫn nghĩ đến công việc của Đảng.

Vẫn nghĩ đến phong trào công nhân.

Vẫn muốn những kinh nghiệm của mình được truyền lại cho những người còn sống.

Trong bóng tối của xà lim, ông biết mình có thể không còn nhiều thời gian.

Nhưng điều đó không khiến ông ngừng làm việc.

Cuốn tài liệu được hoàn thành trở thành một trong những di sản quan trọng Nguyễn Đức Cảnh để lại cho phong trào công nhân Việt Nam.

Chú thích: Nhà tù Hỏa Lò – nơi Nguyễn Đức Cảnh bị giam trong xà lim án chém trước khi bị đưa về Hải Phòng thi hành án tử hình.
Nguồn ảnh: Tư liệu lưu trữ về Di tích Nhà tù Hỏa Lò; thông tin về thời gian giam giữ và việc viết “Công nhân vận động” được các nguồn lịch sử của Hải Phòng xác nhận.

Phần 4: Rạng sáng trước pháp trường Hải Phòng

Ngày 30/7/1932, thực dân Pháp đưa Nguyễn Đức Cảnh từ Hà Nội về Hải Phòng.

Sáng hôm sau, 31/7/1932, bản án tử hình được thi hành.

Địa điểm là khu vực trước cửa Đề lao Hải Phòng, tức Nhà lao Sông Lấp.

Chiếc máy chém được đưa từ Hà Nội xuống.

Thực dân Pháp bố trí lực lượng canh phòng dày đặc. Chúng lo sợ công nhân và nhân dân Hải Phòng kéo đến phản đối hoặc tìm cách giải cứu những người cộng sản.

Nhưng tin Nguyễn Đức Cảnh sắp bị xử tử đã lan nhanh khắp thành phố.

Từ sáng sớm, công nhân và người dân tìm cách kéo đến khu vực Đề lao.

Có người bị ngăn cản.

Có người đứng từ xa.

Nhưng họ muốn được nhìn thấy người lãnh đạo mà họ từng biết, người đã cùng họ xây dựng những tổ chức công nhân đầu tiên.

Khoảng 4 giờ sáng, Nguyễn Đức Cảnh bước ra.

Đi giữa vòng vây của binh lính và cảnh sát.

Không còn những cuộc họp.

Không còn những trang báo.

Không còn những chuyến đi vận động công nhân.

Chỉ còn một người chiến sĩ và chiếc máy chém đang chờ phía trước.

Nhưng Nguyễn Đức Cảnh vẫn bình thản.

Ông bước lên đoạn đầu đài.

Một người cộng sản trẻ tuổi, mới 24 tuổi, đối diện với cái chết mà không khuất phục.

Và rồi bản án được thi hành.

Nguyễn Đức Cảnh hy sinh.

Cùng ngày hôm ấy, Hồ Ngọc Lân cũng bị thực dân Pháp xử tử tại Đề lao Hải Phòng.

Chú thích: Khu vực Nhà lao Sông Lấp – Đề lao Hải Phòng, nơi thực dân Pháp thi hành án tử hình Nguyễn Đức Cảnh và Hồ Ngọc Lân ngày 31/7/1932.
Nguồn ảnh: Tư liệu lịch sử Hải Phòng và các hình ảnh về Nhà tưởng niệm Nguyễn Đức Cảnh; các nguồn xác nhận địa điểm thi hành án tại trước cửa Đề lao Hải Phòng.

Phần 5: Một cái chết không khuất phục được phong trào

Kẻ thù đã nghĩ rằng chiếc máy chém có thể chấm dứt một con người.

Nhưng cái chết của Nguyễn Đức Cảnh không thể chấm dứt những gì ông đã gieo vào phong trào công nhân Hải Phòng và cả nước.

Tin ông bị xử tử nhanh chóng lan ra.

Những người công nhân từng được ông vận động, những cơ sở cách mạng từng được ông xây dựng, những đồng chí từng hoạt động cùng ông đều phải đối mặt với một mất mát lớn.

Nhưng sự hy sinh ấy cũng trở thành một lời nhắc nhở.

Người cộng sản trẻ tuổi đã bước lên đoạn đầu đài mà không từ bỏ niềm tin của mình.

Ông ra đi khi mới 24 tuổi.

Tuổi đời quá ngắn.

Nhưng những việc ông để lại thì không ngắn.

Ông góp phần xây dựng tổ chức cộng sản ở Hải Phòng, tham gia thành lập Đông Dương Cộng sản Đảng, xây dựng Tổng Công hội Đỏ Bắc Kỳ và để lại những tài liệu có giá trị cho phong trào công nhân.

Nhiều năm sau, tên Nguyễn Đức Cảnh được đặt cho những con đường, trường học, công trình văn hóa ở nhiều địa phương.

Tại Hải Phòng, Nhà tưởng niệm Nguyễn Đức Cảnh được xây dựng ở An Đồng, nơi gắn với sự hy sinh của ông.

Cái tên ấy không còn chỉ thuộc về một người đã mất.

Nó trở thành một phần ký ức của thành phố Cảng.

Chú thích: Nhà tưởng niệm và tượng đài đồng chí Nguyễn Đức Cảnh tại Hải Phòng – nơi tưởng nhớ người lãnh đạo cách mạng đã hy sinh năm 1932.
Nguồn ảnh: Cổng thông tin điện tử thành phố Hải Phòng và tư liệu về Nhà tưởng niệm Nguyễn Đức Cảnh.

Lời kết: Hai mươi bốn tuổi và một đời không khuất phục

Rạng sáng 31/7/1932, Nguyễn Đức Cảnh bước lên đoạn đầu đài.

Ông mới 24 tuổi.

Một cuộc đời còn quá trẻ.

Một con đường còn rất dài phía trước.

Nhưng trước mặt ông lúc ấy chỉ còn chiếc máy chém.

Ông không thể biết đất nước sẽ còn phải đi qua bao nhiêu năm chiến tranh.

Không thể biết đến bao giờ Việt Nam mới có ngày độc lập.

Không thể biết phong trào công nhân mà ông dành những năm tháng tuổi trẻ để xây dựng rồi sẽ phát triển như thế nào.

Ông chỉ biết mình đã chọn con đường ấy.

Và ông đã đi đến tận cùng con đường.

Sau này, người ta nhớ đến Nguyễn Đức Cảnh không chỉ bởi những chức vụ ông từng giữ, mà bởi khí tiết của một người chiến sĩ đã không đầu hàng trước cái chết.

Từ trong xà lim án chém, ông vẫn viết.

Trước đoạn đầu đài, ông vẫn bình thản.

Và khi cuộc đời dừng lại ở tuổi 24, những điều ông để lại vẫn tiếp tục sống.

Có những người hy sinh khi lịch sử còn chưa kịp gọi tên họ thật lớn.

Nhưng chính họ đã đặt những viên gạch đầu tiên cho con đường mà các thế hệ sau tiếp tục đi.

Nguyễn Đức Cảnh là một trong những người như thế.

Ngày hôm nay, chúng ta được sống trong hòa bình, được làm việc, được trở về với gia đình sau một ngày bình thường.

Những điều tưởng như rất giản dị ấy từng là một ước vọng xa xôi của những người đã chiến đấu trong những năm tháng đầu tiên của cách mạng.

Vì thế, nhớ về Nguyễn Đức Cảnh không chỉ để nhớ một người cộng sản đã hy sinh.

Mà còn để biết ơn những con người đã dành tuổi trẻ của mình cho một tương lai mà chính họ không được nhìn thấy.

Chú thích: Chân dung đồng chí Nguyễn Đức Cảnh và Nhà tưởng niệm đồng chí tại Hải Phòng.
Nguồn ảnh: Cổng thông tin điện tử thành phố Hải Phòng và các tư liệu lịch sử chính thống về Nguyễn Đức Cảnh.