Sự kiện lịch sử cuộc biểu tình ngày 16-7-1930 của nhân dân thị xã Ninh Hòa (Cũ)
Thực hiện chủ trương của Trung ương Đảng và Xứ ủy Nam Kỳ phát động cuộc đấu tranh hưởng ứng, ủng hộ phong trào đấu tranh của công - nông Nghệ - Tĩnh, tháng 7-1930, Tỉnh ủy lâm thời Khánh Hòa chủ trương vận động tổ chức mít tinh biểu tình ở những nơi có cơ sở Đảng mạnh và treo cờ, rải truyền đơn khắp nơi trong tỉnh. Nhận định phong trào cách mạng ở huyện Tân Định phát triển nhất, Tỉnh ủy chủ trương vận động quần chúng biểu tình đấu tranh theo chủ trương của Trung ương Đảng. Lúc bấy giờ, Đảng bộ huyện Tân Định có 20 đảng viên và hơn 500 hội viên các đoàn thể quần chúng, có những nơi cơ sở cách mạng phát triển mạnh như: Hòn Khói, Suối Ré, Xuân Hòa, Mỹ Hiệp.
Ngày 12-7-1930, Tỉnh ủy Khánh Hòa chỉ thị chính thức cho Đảng bộ huyện Tân Định tổ chức cuộc biểu tình. Huyện ủy triệu tập các bí thư khu vực đến nhà đồng chí Lê Dung (nay là nhà số 214 đường Trần Quý Cáp, phường Ninh Hòa) họp từ nửa đêm 13-7 đến sáng 14-7. Đồng chí Đỗ Long - Tỉnh ủy viên được phân công về huyện Tân Định cùng với đồng chí Lê Dung chuẩn bị cho cuộc biểu tình. Để đảm bảo thắng lợi, hội nghị chủ trương huy động tất cả hội viên các hội quần chúng trên địa bàn huyện tham gia, qua đó lôi cuốn đông đảo các tầng lớp Nhân dân hưởng ứng. Cuộc biểu tình được tổ chức vào ngày 16-7-1930. Theo kế hoạch, lực lượng quần chúng các khu vực bí mật tập trung tại địa điểm chân núi Ổ Gà phía đông làng Cây Chò (phường Ninh Hòa ngày nay), từ đó hợp thành lực lượng tổ chức tiến vào phủ đường Tân Định.
Đúng 5 giờ ngày 16-7-1930, đông đảo người dân các vùng: Hòn Khói, Suối Ré, Xuân Hòa, Mỹ Hiệp, Phước Đa, Quang Đông,... đã tập trung tại vùng núi Ổ Gà phía đông làng Cây Chò rồi xuống đường kéo vào huyện lỵ. Lúc xuất phát, đoàn biểu tình xếp thành hàng 5, đi đầu là 5 phụ nữ thay phiên nhau cầm cờ, đánh trống lệnh; đi sau là công nhân làm muối, đánh cá, nông dân, thợ thủ công, những người buôn bán nhỏ... Đoàn biểu tình mỗi lúc một đông thêm. Đến huyện lỵ Tân Định số người đã trên 1.000 người. Đoàn biểu tình vừa đi vừa hô khẩu hiệu: “Đả đảo đế quốc Pháp và Nam Triều phong kiến”, “Đả đảo khủng bố”, “Giảm sưu, giảm thuế, bỏ thuế chợ, tăng giá lúa”, “Ủng hộ phong trào công nông Nghệ - Tĩnh”, “Ủng hộ Liên bang Xô Viết”.
Đoàn biểu tình kéo vào bao vây huyện đường, phá nhà giam, thả tù chính trị, đưa yêu sách. Trước khí thế mạnh mẽ của quần chúng, tên tri huyện Đinh Bá Cẩn và bọn nha lại kinh hoàng, run sợ, không dám có hành động chống đối, phải cúi đầu chấp nhận ký vào bản yêu sách cách mạng của Nhân dân. Thừa thắng, đoàn biểu tình tỏa về các ngả đường biểu dương lực lượng... Cuộc biểu tình đã kết thúc thắng lợi.
Theo ông Nguyễn Văn Lương, cuộc biểu tình ngày 16-7 là cuộc biểu tình chính trị có quy mô lớn đầu tiên tại tỉnh Khánh Hòa và khu vực Nam Trung Bộ đã giành thắng lợi, đánh dấu bước phát triển của phong trào cách mạng trong tỉnh, góp phần vào phong trào cách mạng cả nước, mở ra thời kỳ đấu tranh mới của Đảng bộ và Nhân dân tỉnh Khánh Hòa. Với ý nghĩa đặc biệt quan trọng của sự kiện lịch sử này, ngày 17-12-2002, Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh Khánh Hòa đã quyết định lấy ngày 16-7 hằng năm là Ngày truyền thống đấu tranh cách mạng của Đảng bộ và Nhân dân tỉnh Khánh Hòa. Những năm qua, cán bộ Nhà truyền thống đã dày công sưu tầm, bảo quản và trưng bày những hình ảnh, tư liệu lịch sử liên quan đến cuộc biểu tình ngày 16-7 để nơi đây trở thành một trong những "địa chỉ đỏ" về giáo dục truyền thống cách mạng của địa phương.
