“Sự nghiệp của tôi chỉ có chừng nớ. Chú cầm lấy và chém tôi một đao cho mát.” - Trần Quý Cáp

Trần Quý Cáp là một nhà yêu nước, nhà giáo và nhà cải cách tiêu biểu của Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ông được biết đến cùng Phan Châu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng như một trong những nhân vật quan trọng của phong trào Duy Tân ở Trung Kỳ.

Sinh năm 1870, tại làng Bất Nhị, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Ông nổi tiếng thông minh, học giỏi và đỗ Tiến sĩ khoa thi năm 1904 dưới triều Nguyễn. Sau khi đỗ đạt, thay vì chỉ theo con đường quan trường truyền thống, ông tích cực tham gia các hoạt động canh tân đất nước và nâng cao dân trí.

-Hoạt động Duy Tân: Trần Quý Cáp có mối quan hệ rất gần gũi với Phan Châu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng. Ba người thường được gọi là “Tam kiệt Quảng Nam”.

Ông chủ trương:

Mở mang dân trí, phát triển giáo dục mới.

Cải cách xã hội, thay đổi những tập quán lạc hậu.

Khuyến khích thực nghiệp, phát triển kinh tế.

Thức tỉnh tinh thần tự chủ và ý thức dân tộc.

Một điểm đáng chú ý là Trần Quý Cáp không chủ trương dựa vào con đường bạo động để chống Pháp, mà thiên về khai dân trí, chấn dân khí và phát triển thực nghiệp.

-Vụ án và cái chết: Năm 1908, phong trào chống sưu thuế bùng nổ mạnh ở Trung Kỳ. Chính quyền thực dân Pháp và Nam triều tiến hành đàn áp, bắt nhiều nhân vật có liên quan hoặc bị nghi ngờ liên quan đến phong trào Duy Tân. Trần Quý Cáp lúc đó đang làm quan ở Khánh Hòa. Ông bị bắt và bị kết án tử hình. Ngày 17/5/1908, Trần Quý Cáp bị xử chém tại Diên Khánh, Khánh Hòa, khi mới khoảng 38 tuổi. Cái chết của ông trở thành một trong những biểu tượng bi tráng của phong trào yêu nước và canh tân đầu thế kỷ XX.

-Điểm đặc biệt về Trần Quý Cáp: điều đáng chú ý là ông đỗ Tiến sĩ nhưng lại phê phán mạnh mẽ nền học vấn khoa cử đương thời. Ông cho rằng việc học phải hướng tới thực tế, giúp con người hiểu tình hình đất nước và có khả năng xây dựng một xã hội mới.

Vì vậy, Trần Quý Cáp thường được đặt trong dòng tư tưởng “khai dân trí – chấn dân khí – hậu dân sinh” của phong trào Duy Tân.