SỰ TÀN BẠO CỦA DƯƠNG NHẬT LỄ VÀ ĐÒN PHẢN CÔNG TẠO NÊN BƯỚC NGOẶT TRIỀU TRẦN

Tháng 9 năm 1370, nhận thấy Dương Nhật Lễ ngày càng bỏ bê triều chính, chìm đắm trong tửu sắc và ngầm nảy sinh ý đồ xóa bỏ nhà Trần, Thái tể Trần Nguyên Trác – Hoàng tử thứ hai của vua Trần Minh Tông – đã quyết định không thể khoanh tay đứng nhìn.Cùng với một số vương tôn và trung thần trong triều, Thái tể Trần Nguyên Trác tổ chức một lực lượng tinh nhuệ bí mật đột nhập vào hoàng cung đêm tối nhằm tiêu diệt Nhật Lễ. Tuy nhiên, cuộc tập kích bị lộ do sơ hở trong khâu phối hợp. Dương Nhật Lễ trèo qua tường thành trốn thoát, sau đó phát động lực lượng cấm quân phản công. Cuộc đảo chính lần thứ nhất thất bại hoàn toàn. Ngay trong đêm, Nhật Lễ nổi giận lôi đình và châm ngòi cho một đợt tàn sát quy mô lớn. Thái tể Trần Nguyên Trác cùng 17 người chủ mưu bị bắt giữ và xử tử dã man. Không dừng lại ở đó, Nhật Lễ bắt đầu chiến dịch thanh trừng diện rộng, hạ độc giết chết cả Hiến Cừu Thái hậu – người từng hết lòng nâng đỡ đưa ông ta lên ngai vàng. Sự tàn bạo của Dương Nhật Lễ sau cuộc đảo chính lần thứ nhất khiến toàn bộ tôn thất nhà Trần rơi vào trạng thái hoảng loạn. Khi đó, Thái sư Cung Định vương Trần Phủ có con gái làm Hoàng hậu của Nhật Lễ. Sợ bị vạ lây và nhận thấy nguy cơ dòng họ bị diệt vong, Trần Phủ đã bí mật rời Thăng Long, lánh ra trấn Đà Giang (nay thuộc vùng Gia Hưng). Tại Đà Giang, Trần Phủ ngầm phát thư triệu tập các nhân vật chủ chốt của dòng họ Trần để bàn kế khôi phục vương triều. Một liên minh quân sự nhanh chóng được hình thành với sự tham gia của Cung Tuyên vương Trần Kính (em trai Trần Phủ), Chương Túc thượng hầu Trần Nguyên Đán, Thiên Ninh công chúa Ngọc Tha (chị gái cùng mẹ với Trần Phủ). Các cánh quân hội tụ tại khu vực sông Đại Lại, phủ Thanh Hóa. Dưới sự chỉ huy quyết đoán của Cung Tuyên vương Trần Kính, quân đội của tôn thất họ Trần rầm rộ tiến về Thăng Long.

Trước sức mạnh áp đảo của quân đội họ Trần do Trần Kính dẫn đầu, bộ máy cấm quân của Dương Nhật Lễ nhanh chóng tan rã. Tháng 11 năm 1370, quân khởi nghĩa tiến vào Thăng Long, bắt sống Dương Nhật Lễ. Nhật Lễ bị phế bỏ xuống làm Hôn Đức Công và bị xử tử ngay sau đó để trả giá cho những tội ác và đợt tàn sát tôn thất trước đó. Cung Định vương Trần Phủ bước lên ngai vàng, tức vua Trần Nghệ Tông, chính thức khôi phục dòng máu họ Trần trên ngai vàng Thăng Long. Hai cuộc đảo chính năm 1370 không chỉ là cuộc chiến giành lại ngai vàng của họ Trần mà còn phản ánh quy luật khắc nghiệt của lịch sử phong kiến: bất kỳ sự chiếm đoạt quyền lực thiếu chính thống và chính sách trị quốc bạo ngược nào cũng sẽ bị đánh đổ bởi sức phản kháng của tập thể bị áp bức.