Sự thức tỉnh của một nhà nho xứ dừa

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống học vấn tại huyện Chợ Gạo (Định Tường, nay thuộc Tiền Giang), Nguyễn An Khương từ nhỏ đã thông kinh sử. Tuy nhiên, thay vì chọn con đường lều chõng đi thi để ra làm quan cho triều đình phong kiến tay sai, ông sớm nhận ra sự bế tắc của lối học cũ trước súng đạn và công nghệ của thực dân Pháp.

Năm 1900, ông quyết định rời quê, lên Sài Gòn lập nghiệp. Tại đây, ông không mở lớp dạy chữ Nho theo lối mòn, mà tự học chữ Quốc ngữ và tiếng Pháp.

Một người bạn học cũ từ miền Tây lên thăm, thấy ông đang cặm cụi gõ máy in, liền ngạc nhiên hỏi:
— Khương huynh, anh thông hiểu sách thánh hiền, sao lại bỏ chữ Nho để đi làm cái nghề thợ in, viết thứ chữ Quốc ngữ vuông tròn này? Chẳng phải là tự hạ thấp danh giá học trò sao?

Nguyễn An Khương đặt bản thảo xuống, nghiêm nghị đáp:
— Anh bạn ơi, thời thế đã thay đổi rồi. Chữ Nho dẫu hay nhưng nay chỉ còn vài người đọc được, làm sao thức tỉnh được hàng triệu đồng bào đang lầm than? Chữ Quốc ngữ dễ học, dễ hiểu, in ra vạn bản thì người dân ai cũng đọc được. Muốn cứu nước, phải dùng thứ vũ khí mà dân có thể dùng được. Tôi bẻ bút lông là để cầm lấy ngòi bút thép này, đem tri thức đến cho quốc dân.

Với tư duy đó, ông trở thành một trong những dịch giả đầu tiên, chuyển ngữ nhiều cuốn sách tiến bộ và tiểu thuyết Trung Quốc sang chữ Quốc ngữ, góp phần cổ vũ tinh thần nghĩa hiệp và lòng yêu nước của người dân Nam Bộ.