Sự tích về mốc giới làng Cẩm Phổ (Gio Mỹ, Gio Linh)
Trong cộng đồng làng Cẩm Phổ ngày này vẫn còn truyền nhau một huyền tích răng: ngày xưa Cẩm Phổ và An Mỹ thường xuyên xảy ra tranh chấp về ranh giới giữa 2 làng, cuộc tranh chấp kèo dài từ năm này sang năm khác, nhưng không bên nào chịu nhường bên nào. Vào thời ấy, có bà Lê Thị Lụa (dân gian gọi là bà Ngò) - một người con của làng Cẩm Phổ sang lấy chồng ở làng An Mỹ. Trong một lần bà đi chợ về, thấy người dân làng An Mỹ đang dời mốc giới lấn về phía đất của làng Cẩm Phổ, bà liền cầm/ nhấc tảng đá nằm bên đường đi về phía làng An Mỹ, đi được chừng 500m thì bà đặt tảng đá xuống nghỉ, nhưng khi nhấc lên để đi tiếp thì không thể nhấc nổi. Từ đó về sau nhân dân Cẩm Phổ và An Mỹ lấy tảng đó làm mốc giới giữa hai làng và không còn xảy ra tranh chấp về đất đai nữa. Trên tảng đá có những dấu vết giống hình năm ngón tay khi nắm vào tảng đá và người dân xem đó là dấu tích năm ngón tay của bà Lụa. Để tưởng nhớ công đức của bà, người dân làng Cẩm Phổ đã lập đàn thờ ở gần vị trí mốc giới giữa làng Cẩm Phổ và An Mỹ 1.
Vài lời tạm kết
Trên đây là một số chuyện tích xoay quanh vấn đề chia cắt đất đai và phân định mốc/ranh giới giữa các làng xã. Các cốt chuyện thể hiện theo hai mô típ: Một mô típ được phản ánh dưới dạng là các cuộc thi thố tài năng, như sự tích về chợ Thuận (Đại Hào, Triệu Đại, Triệu Phong), Sự tích Bà Càng làng Hưng Nhơn (Hải Hòa, Hải Lăng) và mô típ phản ánh hình thức mở rộng đất đai thông qua việc thu nợ của những người ký nợ vì ăn uống mà không có tiền để trả buộc phải gán đất để trừ, như Sự tích Cồn Giới làng An Hưng (Triệu Tài, Triệu Phong), Sự tích Miếu Quán làng Đồng Bào (Triệu Sơn, Triệu Phong)...
Do đặc thù về mặt lịch sử xã hội của vùng đất Thuận Hóa nói chung và Quảng Trị nói riêng, nên các cách phân chia, chuyển nhượng quyền sở hữa đất đai đều mang tinh thần hòa hiếu, bình đẳng, dân chủ và đó là văn hóa ứng xử của các cộng đồng làng/xã trên vùng đất này. Chính vì thế, các chuyện tích phản ánh về chuyển quyền, phận định ranh giới đất đai ở các làng/xã là những chuyện mang tính truyền thuyết vừa hư, vừa thực. Nhân vật chính trong chuyện tích được huyền thoại và thiêng hóa, và trở thành đối tượng thờ phụng vì ít nhiều đã có công lao trong quá trình xây dựng và phát triển cộng đồng làng/xã.
Những câu chuyện thường kể về các thế hệ đầu tiên khai canh ra các làng xã người Việt, trong đó, ít hoặc tránh không nói rõ thành phần người Chăm hay Việt trong các cuộc chuyển nhượng, nhưng đằng sau các sự việc, tình tiết của câu chuyện đều gián tiếp đề cập đến mối quan hệ giữa hai dân tộc Chăm - Việt 2.
Chúng tôi thiết nghĩ, cần phải tiến hành nghiên cứu một cách đầy đủ và toàn diện về các sự/chuyện tích liên quan đến tính thiêng trong văn hóa dân gian của các cộng đồng làng xã, để từ đó đề ra những biện pháp bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa một cách phù hợp trong đời sống hiện nay; mặt khác, trong quá trình phục hồi những lễ hội, hệ thống thiết chế văn hóa truyền thống, cũng như cuộc vận động xây dựng đời sống văn hóa hiện nay, cần bổ sung tính thiêng để tạo nên sức sống bền chặt từ sự hưởng ứng của cộng đồng làng xã. Để làm được điều này, cần khơi gợi những sự tích đã tồn tại, gắn chặt với tên đất, tên làng là rất cần thiết, bởi đó là những huyền tích thiêng liêng vốn là cội rễ của vấn đề./.
