SỰ TÍCH VỀ MỐC GIỚI VÀ CHUYỆN NHƯỢNG ĐẤT Ở MỘT SỐ LÀNG XÃ NGƯỜI VIỆT QUẢNG TRỊ

Trong diễn trình lịch sử xã hội thì mỗi địa dư, mỗi vùng đất đều có một quá trình hình thành, tồn tại, phát triển và dải đất miền Trung trong đó có địa bàn tỉnh Quảng Trị cũng không nằm ngoài quy luật của sự vận động đó. Từ buổi sơ khai đi mở cỏi, đấu tranh, giành giật cương vực lãnh thổ cho đến khi định hình xóm làng phường hiệu là cả một chặng đường dài dẵng. Song hành với sự ra đời của làng xã người Việt ở vùng đất này là việc phân định ranh giới hay cắt/nhượng đất (vì một lý do nào đó) giữa các làng/xã. Để lý giải về việc phân định, chuyển nhượng đất, trong dân gian đã hình thành nên những chuyện tích mang tính giai thoại (huyền tích) và có tính thiêng - đó là nét đặc trưng tạo nên bức tranh đa sắc màu về văn hóa dân gian của người Việt nơi đây.

Những câu chuyện mang dấu ấn về truyền thuyết khai canh lập làng và qua đó cũng cho chúng ta biết được rằng: việc tổ chức đời sống trong buổi đầu phải va chạm với bao nhiều quan hệ phức tạp như tranh giành đất đai, xác lập mốc giới... Thể hiện những vấn đề này, một số mô típ câu chuyện đã xuất hiện như Sự tích Cồn Giới làng An Hưng (Triệu Tài, Triệu Phong), Sự tích Bà Càng làng Hưng Nhơn (Hải Hòa, Hải Lăng), Sự tích Miếu Quán làng Đồng Bào (Triệu Sơn, Triệu Phong),... Khởi thủy, dân cư còn ít, trong khi ruộng đất nhiều và tốt, dần dần dân số ngày một đông, đòi hỏi việc phân bố đất đai cho hợp lý hơn. Vì thế, việc nhượng đất, đổi ruộng giữa các làng, các vị thủy tổ khai canh được xây bằng những câu chuyện thực hư là điều dễ hiểu. Càng về sau, tính chất của việc phân định ranh giới, chuyển nhượng, chia cắt đất thực tế không còn đơn giản, lắm khi đã xảy ra xung đột, dẫn đến những bi kịch như Sự tích về chợ Thuận. Tuy vậy, mọi cách phân chia hay nhượng đất, dù dưới hình thức nào vẫn mang trong đó dấu ấn tinh thần dân chủ, hòa hiếu, bình đẳng với ước muốn tạo nên nột sự thống nhất, ổn định về cương vực của từng cộng đồng làng và giữa làng này với làng khác. Đó là tinh thần trọng chân lý, lẽ phải biết giữ lời hứa mà một thời xa vắng, trong mong manh của cuộc sống, cha ông ta đã dùng nó như một thứ quy ước pháp chế về công lý để giữ kỳ cương cho xã hội.

Trong giới hạn của một bài viết mang tính lược khảo, chúng tôi xin nêu ra một số mẫu chuyện mang tính điển hình để những ai quan tâm đến vấn đề này cùng chia sẽ và ngẫm suy.