Sức mạnh của liên minh giai cấp công nông được biểu hiện đặc sắc trong cao trào 1930 - 1931

Ngay sau khi được thành lập, Xứ ủy Lâm thời Đảng Cộng sản Việt Nam đã cho ra đời tờ báo Cờ đỏ để tuyên truyền cổ động và hướng dẫn quần chúng đấu tranh. Xứ ủy Nam Kỳ và Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn rất quan tâm đến vấn đề liên minh công nông.

Đầu tháng 3/1930, theo sự phân công của đồng chí Nguyễn Ái Quốc, đồng chí Bùi Lâm[2] từ Pháp về đã chuyển giao cho đồng chí Ngô Gia Tự tài liệu của Quốc tế Cộng sản gửi Đảng ta, đó là Những nhiệm vụ cần kíp của Đảng. Cũng vào đầu tháng 3/1930, đồng chí Hạ Bá Cang (Hoàng Quốc Việt) được cử từ Sài Gòn sang liên lạc với Đảng Cộng sản Pháp và đã mang được nhiều tài liệu quan trọng mang tính chất lý luận về nước. Mặt khác, từ Sài Gòn, Đảng bộ còn có liên lạc với Quốc tế Cộng sản bằng đường biển đi Hồng Kông. Qua những con đường liên lạc này, phong trào cách mạng ở Thành phố và trong cả nước ta bước đầu có sự phối hợp hành động và được sự hỗ trợ có hiệu quả trên nhiều mặt của phong trào cách mạng thế giới.

Ở Thành phố, trong ngày 1/5 đã có 3 cuộc bãi công của công nhân Đêpô xe lửa Dĩ An, Nhà đèn Chợ Quán và công nhân làm đường Catinat. Cùng ngày, hàng ngàn công nhân Đồn điền Phú Riềng cũng bãi công. Tất cả các cuộc bãi công đều có khẩu hiệu kỷ niệm Ngày Quốc tế Lao động và đòi những quyền lợi dân sinh cụ thể. Hầu hết các cuộc đấu tranh đều có vai trò lãnh đạo của chi bộ, của đảng viên cộng sản hoặc công hội. Trừ một vài nơi việc tổ chức lãnh đạo đấu tranh còn thiếu kinh nghiệm[3], nhìn chung các cuộc đấu tranh ngày 1/5/1930 tại Thành phố và nhiều địa phương ở Nam Kỳ và cả nước đều đã biểu dương được vai trò tiên phong của giai cấp công nhân và sức mạnh liên minh của công nhân và nông dân, được sự đồng tình ủng hộ của các tầng lớp nhân dân lao động khác. Cuộc đấu tranh ngày 1/5/1930 là một bước ngoặt của cao trào cách mạng 1930 - 1931.[4]

Phong trào đấu tranh của nông dân phối hợp với công nhân nổ ra liên tiếp mạnh mẽ sau ngày 1/5/1930.

Ngày 4/6/1930, hàng loạt cuộc biểu tình của nông dân diễn ra ở Đức Hòa, Bà Hom, Bến Lức (Chợ Lớn) và Hóc Môn (Gia Định) theo một kế hoạch thống nhất do đồng chí Châu Văn Liêm chỉ đạo. Tại Hóc Môn, mới 6 giờ sáng đã có hơn 100 người mang theo cờ búa liềm, băng rôn, khẩu hiệu tập trung trước Quận lỵ Hóc Môn. Khoảng 1 giờ sau, một đoàn biểu tình lớn hàng ngàn người từ Quán Tre, Trung Chánh rầm rập tiến qua Bà Điểm, Bình Lý, Tân Mỹ, Tân Thạnh Đông, Tân Phú Trung; phụ nữ đi trước, tự vệ hai bên, kéo vào Quận lỵ dưới sự chỉ huy của các đồng chí Lê Trọng Mân (Khôi) - Bí thư Tỉnh ủy Gia Định, Bùi Văn Châu (tức Giáo Châu), cờ búa liềm được giương cao với các khẩu hiệu Công nông binh đoàn kết lại! Đánh đổ đế quốc, địa chủ và quan làng!

Tại Đức Hòa, từ sáng sớm ngày 4/6/1930, dân chúng các làng Hựu Thanh, Mỹ Hạnh, Đức Hòa và các vùng xung quanh đã tập hợp thành hàng ngũ chỉnh tề tiến về phía Quận lỵ. Cuộc biểu tình này do đích thân đồng chí Châu Văn Liêm chỉ huy. Từ bốn ngả đường, đoàn biểu tình trên 1.500 người mang theo biểu ngữ, cờ, đi đầu là chị em phụ nữ, các đảng viên và những người cảm tình với Đảng, tự vệ đi hai bên, kéo đến Quận lỵ Đức Hòa. Lúc bấy giờ, Thống đốc Nam Kỳ đã có lệnh cho Renaul - Chủ tỉnh Chợ Lớn và Chánh mật thám cùng Chưởng lý Tòa án Sài Gòn mang lính, mật thám, cảnh sát tới đàn áp; vừa tới nơi, bọn chúng xả súng bắn ngay vào đoàn đại biểu và quần chúng biểu tình làm 2 người chết (trong đó có đồng chí Châu Văn Liêm) và 6 người bị thương, mấy chục người bị bắt. Đồng chí Châu Văn Liêm đã hy sinh ngay trong trận ra quân đầu tiên của quần chúng cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng, khi mà cao trào đang dâng lên mạnh mẽ. Đây là một tổn thất lớn cho Đảng bộ Nam Kỳ và Đảng bộ Thành phố.

Một tuần sau, ngày 11/6/1930, hơn 300 nông dân Chợ Đệm (Trung Huyện) lại biểu tình ngay trên đường lớn từ Sài Gòn đi Mỹ Tho. Ngày 1/8/1930, Tỉnh ủy Gia Định và Tỉnh ủy Chợ Lớn lãnh đạo hàng loạt cuộc xuống đường của nông dân: 300 người biểu tình ở Hóc Môn; 500 dân ở giáp ranh Gia Định và Thủ Dầu Một; 3.000 người ở Bà Hom và hơn 200 người ở Xuân Thới Đông (Chợ Lớn). Sau đó, nhiều cuộc biểu dương lực lượng của nông dân đòi hoãn thuế, đòi thả những người bị bắt liên tiếp nổ ra: ngày 7/8/1930 ở Bà Hom, Bà Điểm; ngày 22/8/1930 ở Tân Thạnh Đông, Tân Thới Đông, Bà Quẹo, Bình Hưng Đông, Bà Điểm…

Trong nội thành, kỷ niệm ngày chống chiến tranh đế quốc 1/8/1930, đã nổ ra hai cuộc bãi công ở Hãng rượu Fontaine (Bình Tây) và ở Công ty Dầu lửa Pháp - Á (Nhà Bè). Công nhân, treo cờ đỏ trên nóc nhà của Hãng và trước cửa Văn phòng của Chủ hãng để biểu dương khí thế. Tháng 9/1930 có 2 cuộc bãi công của công nhân in APAS (ngày 6/9) và của công nhân Công ty Standard Oil Nhà Bè ((ngày 15/9). Tháng 10/1930 có 3 cuộc bãi công với các yêu cầu tăng lương, ngày làm 8 giờ của công nhân Nhà đèn Chợ Quán (12/10); của công nhân Xưởng cưa Đông Á, Vĩnh Hội (13/10) và của 180 công nhân Hãng Đông Á - Khánh Hội (20/10).

Trong phong trào đấu tranh quyết liệt của công nông, Đảng bộ Thành phố đã tổ chức nhiều cuộc mít tinh chớp nhoáng, thường là vào 6 giờ chiều ở những nơi tập trung đông người qua lại và có địa thế dễ rút lui cho những người đứng ra tổ chức. Các cuộc mít tinh để nghe diễn thuyết bao giờ cũng có treo băng, cờ, rải truyền đơn. Hình thức này đã khuấy động mạnh ý thức chính trị, cổ vũ công nông và các tầng lớp xã hội đấu tranh cách mạng làm cho kẻ địch rất lúng túng và hốt hoảng.

Khoảng cuối tháng 6 đầu tháng 7 năm 1930, Xứ ủy và Thành ủy chủ trương thành lập Tổng Công hội Nam Kỳ. Một Đại hội được tổ chức với sự tham dự của đông đảo đại biểu các Công hội: Xây dựng; Rượu Fontaine (Bình Tây; Dầu Nhà Bè; Thuỷ thủ; FAC; Đêpô xe lửa sài Gòn; Đêpô xe lửa Dĩ An; Nhà đèn Chợ Quán; Công hội của giới thợ may, thợ giày, bồi bếp phục vụ người Ấn… Tổng Công hội xuất bản tờ báo Lao động làm cơ quan ngôn luận, hướng dẫn công tác và đấu tranh.

Tổng Công hội Nam Kỳ ra đời góp phần quan trọng vào việc xây dựng và phát triển các tổ chức Công hội ở nhiều hãng, xưởng và thúc đẩy mạnh hơn phong trào đấu tranh cách mạng của công nhân Thành phố.

Trước ảnh hưởng mạnh mẽ của Xô Viết Nghệ Tĩnh cùng với phong trào đấu tranh ngày càng sôi nổi của công nhân và nông dân Thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn, Gia Định, kẻ địch đã tăng cường đàn áp, bắt bớ và ngang nhiên bắn người bừa bãi. Trung ương Đảng ra lời kêu gọi đồng bào cả nước đẩy mạnh phong trào đấu tranh hỗ trợ. Từ tháng 8, tháng 9/1930 trở đi, phong trào đấu tranh của nông dân hai tỉnh Gia Định và Chợ Lớn càng trở nên quyết liệt. Theo thống kê thì tháng 9/1930 có 24 cuộc biểu tình thị uy; tháng 10/1930 có 11 cuộc; tháng 11/1930 có 13 cuộc.