Súng Bazoka và sự ra đời tại hậu phương Liên khu 4 (1946 - 1947)
Súng Bazoka và sự ra đời tại hậu phương Liên khu 4 (1946 - 1947) Bộ sưu tập vũ khí tại Liên khu 4 trong kháng chiến chống Pháp tại Bảo tàng Quân khu 4 có trưng bày khẩu súng Bazoka, là một trong số 8 khẩu súng đầu tiên được ngành Quân giới nghiên cứu, chế tạo, sản xuất thành công năm 1947. Loại vũ khí này được Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trung ương Đảng, Bộ Quốc phòng chú ý từ rất sớm, ngay từ khi những đơn vị xe tăng thiết giáp của quân Pháp trở lại xâm lược nước ta.
Bazoka là vũ khí lợi hại để diệt cơ giới, tăng - thiết giáp và các loại mục tiêu kiên cố khác. Tháng 6/1946, súng và đạn Bazoka được sản xuất thử ở xưởng Giang Tiên thuộc Cục Quân giới, phỏng theo mẫu của quân đội Mỹ. Khi bắn thử có một số khuyết điểm như: Vỡ ống đuôi, tụt cánh đuôi. Thời kỳ này Quân giới Liên khu 4 phát triển mạnh và có nhiều kinh nghiệm sản xuất chế tạo vũ khí. Cục Quân giới quyết định đưa vào Liên khu 4 để sản xuất thử nghiệm và hoàn chỉnh súng, đạn Bazoka. 
Súng Bazoka được sản xuất tại hậu phương Liên khu 4 (1946 - 1947). Ảnh BT QK4 Cuối năm 1946, đồng chí Lê Đình Tạo, Phó Ty Quân giới Liên khu 4 phụ trách nhóm nghiên cứu chế tạo Bazoka tại Nghệ An. Cục Quân giới giao cho đồng chí Tạo vẽ bản thết kế chế tạo súng, đạn Bazoka báo cáo. Bộ Tư lệnh Liên khu và Ty Quân giới đã tạo điều kiện tốt nhất cho nhóm nghiên cứu và đồng chí Tạo sử dụng các loại máy móc, thiết bị và cán bộ, công nhân để tập trung nghiên cứu chế tạo. Để khắc phục các hạn chế đã chỉ ra ở xưởng Giang Tiên, nhóm nghiên cứu tiến hành sản xuất thử nhiều loại chi tiết. Qua phân tích ưu điểm, khuyết điểm của từng loại, cuối cùng thống nhất phương án sản xuất là: Thân súng làm bằng ống thép không hàn; chóp đầu đạn được rèn, dập nóng từ tôn thép; đuôi được dập bằng đồng đỏ, chóp đạn và côn đồng được lắp với đầu đạn bằng phương pháp ghép miết trên máy. Với phương pháp sản xuất trên, bảo đảm đạn bắn ra an toàn, đạt yêu cầu về kỹ thuật. Vấn đề khó giải quyết nhất vẫn là kỹ thuật về thuốc nổ, làm sao cho đạn bay tốt, ổn định, bảo đảm tốc độ, cự ly bắn, khi đạn chạm vào mục tiêu phải nổ ngay và tạo ra sức xuyên phá mạnh… Khi thiết kế, loại thuốc nổ nitroxenlulô hình ống được dùng như trong kết cấu của đạn Mỹ. Khi sản xuất chế tạo, loại thuốc nổ này không có mà phải thay thế bằng loại thuốc nổ hình con bài. Thuốc nổ hình con bài có nhiều loại, nhiều kích cỡ dày, mỏng khác nhau, nên tốc độ cháy khác nhau. Vì vậy khi bắn, đạn có nhiều trục trặc, nhất là cự ly bắn, sức xuyên phá kém, có nhiều lúc thuốc cháy chưa sạch. Nhóm nghiên cứu đã phối hợp với một số đồng chí cán bộ kỹ thuật ở Cục Quân giới để tìm các giải pháp khắc phục nhưng vẫn chưa có hiệu quả. Về sau nhờ sự hướng dẫn của đồng chí Trần Đại Nghĩa, nhóm nghiên cứu kỹ thuật đã xác định được công thức tính toán đường kính các lỗ phụt theo độ dày, mỏng của các loại thuốc con bài có sẵn. Đồng chí Lê Đình Tạo và một số cán bộ kỹ thuật Quân giới Liên khu 4 sớm nắm bắt được kết quả trên và áp dụng ngay. Những khuyết điểm và tồn tại của súng và đạn Bazoka đã được khắc phục. Nhờ có công nghệ gia công cơ khí và lắp ghép các bộ phận của viên đạn được cải tiến chất lượng tốt và tính toán, gia công các lỗ phụt chính xác nên lúc bắn thử đạn nổ tốt, khói thuốc không còn bụi vàng, cự ly bắn, độ ổn định, sức xuyên phá…, đều đạt yêu cầu. Sau nhiều lần bắn thử, tháng 3/1947, súng, đạn được đưa về thị xã Vinh để báo cáo với cấp trên. Nhiều đại biểu của Liên khu 4, đại biểu của các cơ quan cấp tỉnh và nhân dân thị xã Vinh đã chứng kiến buổi bắn thử đạn Bazoka. Mấy quả đạn đầu được đặt trên giá, bắn bằng phương pháp bấm điện từ xa, đạn nổ và xuyên phá mục tiêu rất tốt. Tuy nhiên, còn 2 viên cuối cùng, đồng chí Lê Đình Dụ (em trai đồng chí Tạo) vác súng bắn theo tư thế của người chiến sĩ khi chiến đấu. Quả thứ nhất nổ tốt, quả thứ 2 nổ ngay trong nòng súng, đồng chí Dụ hy sinh. Toàn khu vực bắn đạn thử lặng thinh! Mọi người vô cùng thương tiếc đồng chí Lê Đình Dụ, một cán bộ kỹ thuật luôn say mê, nhiệt tình công tác, luôn xung phong đi đầu trong nhiệm vụ, kể cả khi khó khăn, nguy hiểm nhất. Sau sự cố trên, bộ phận nghiên cứu súng Bazoka khẩn trương tìm nguyên nhân gây nổ trong nòng. Qua xác định thử nghiệm từng công đoạn sản xuất, nhất là bộ phận nổ không có gì nghi ngờ và sai sót. Cuối cùng anh em tìm ra nguyên nhân là một số quả đạn khi lắp thiếu đệm tôn dày 1,5 - 2 mm ở cuối rắc co chứa kim hỏa và bộ phận điểm kim hỏa của đạn là nguyên nhân chính gây ra nổ cướp. Từ đó về sau việc sản xuất đạn được kiểm tra rất tỷ mỷ, chặt chẽ từ từng bộ phận cơ khí đến bộ phận nổ. Nhờ vậy đạn Bazoka sản xuất bảo đảm an toàn. Tháng 7/1947, xưởng sản xuất vũ khí mang tên Lê Đình Dụ được thành lập tại huyện Nghĩa Đàn (Nghệ An). Tất cả các loại máy móc thiết bị, vật tư được chuyển lên tàu hỏa ra ga Yên Lý và vận chuyển bộ lên Nghĩa Đàn để thành lập xưởng nghiên cứu sản xuất Bazoka với khoảng 100 - 120 công nhân. Đồng chí Nguyễn Thuật là giáo viên Trường Kỹ nghệ Huế và đồng chí Nguyễn Văn Bảy (thường gọi là Cai Bảy - Nhà máy Xe lửa Trường Thi) được giao nhiệm vụ tổ chức và phụ trách xưởng. Nhiệm vụ của xưởng là sản xuất súng, đạn Bazoka 60mm. Riêng nhồi thuốc thì do một bộ phận nghiên cứu tiến hành. Sau khi nghiên cứu sản xuất đạt kết quả tốt, xưởng được bổ sung thêm lực lượng, kỹ thuật và chuyển về Bến Ve bên hữu ngạn sông Con, thuộc huyện Anh Sơn (Nghệ An). Đây là xưởng sản xuất đạn Bazoka đầu tiên ở Liên khu 4. Đạn xuất xưởng được kiểm tra rất tỷ mỷ, bảo quản tốt và gắn kín, bỏ vào ống bương có quai mang để gửi ra chiến trường. Thành công của việc sản xuất súng, đạn Bazoka ở Liên khu 4 đã góp phần tích cực vào chiến thắng của quân và dân ta trên các chiến trường mà trực tiếp là chiến trường Bình - Trị - Thiên. Những kinh nghiệm và kết quả sản xuất Bazoka ở Liên khu 4 đã được Cục Quân giới đánh giá cao và Liên khu 4 trở thành một trong những trung tâm sản xuất, chế tạo vũ khí của cả nước. Sản xuất thành công súng, đạn Bazoka ngay trong năm đầu toàn quốc kháng chiến trong điều kiện nền kinh tế nghèo nàn, lạc hậu, đất nước bị bao vây bốn bề là thành quả tiêu biểu cho sự nỗ lực cách mạng phi thường, lòng yêu nước nồng nàn kết hợp với khả năng vận dụng nguyên lý khoa học hiện đại lúc bấy giờ vào điều kiện công nghệ thô sơ của ta trong cuộc kháng chiến chống Pháp./.Nguyễn Hữu Hoành (Bảo tàng Quân khu 4)
Súng Bazoka được sản xuất tại hậu phương Liên khu 4 (1946 - 1947). Ảnh BT QK4 Cuối năm 1946, đồng chí Lê Đình Tạo, Phó Ty Quân giới Liên khu 4 phụ trách nhóm nghiên cứu chế tạo Bazoka tại Nghệ An. Cục Quân giới giao cho đồng chí Tạo vẽ bản thết kế chế tạo súng, đạn Bazoka báo cáo. Bộ Tư lệnh Liên khu và Ty Quân giới đã tạo điều kiện tốt nhất cho nhóm nghiên cứu và đồng chí Tạo sử dụng các loại máy móc, thiết bị và cán bộ, công nhân để tập trung nghiên cứu chế tạo. Để khắc phục các hạn chế đã chỉ ra ở xưởng Giang Tiên, nhóm nghiên cứu tiến hành sản xuất thử nhiều loại chi tiết. Qua phân tích ưu điểm, khuyết điểm của từng loại, cuối cùng thống nhất phương án sản xuất là: Thân súng làm bằng ống thép không hàn; chóp đầu đạn được rèn, dập nóng từ tôn thép; đuôi được dập bằng đồng đỏ, chóp đạn và côn đồng được lắp với đầu đạn bằng phương pháp ghép miết trên máy. Với phương pháp sản xuất trên, bảo đảm đạn bắn ra an toàn, đạt yêu cầu về kỹ thuật. Vấn đề khó giải quyết nhất vẫn là kỹ thuật về thuốc nổ, làm sao cho đạn bay tốt, ổn định, bảo đảm tốc độ, cự ly bắn, khi đạn chạm vào mục tiêu phải nổ ngay và tạo ra sức xuyên phá mạnh… Khi thiết kế, loại thuốc nổ nitroxenlulô hình ống được dùng như trong kết cấu của đạn Mỹ. Khi sản xuất chế tạo, loại thuốc nổ này không có mà phải thay thế bằng loại thuốc nổ hình con bài. Thuốc nổ hình con bài có nhiều loại, nhiều kích cỡ dày, mỏng khác nhau, nên tốc độ cháy khác nhau. Vì vậy khi bắn, đạn có nhiều trục trặc, nhất là cự ly bắn, sức xuyên phá kém, có nhiều lúc thuốc cháy chưa sạch. Nhóm nghiên cứu đã phối hợp với một số đồng chí cán bộ kỹ thuật ở Cục Quân giới để tìm các giải pháp khắc phục nhưng vẫn chưa có hiệu quả. Về sau nhờ sự hướng dẫn của đồng chí Trần Đại Nghĩa, nhóm nghiên cứu kỹ thuật đã xác định được công thức tính toán đường kính các lỗ phụt theo độ dày, mỏng của các loại thuốc con bài có sẵn. Đồng chí Lê Đình Tạo và một số cán bộ kỹ thuật Quân giới Liên khu 4 sớm nắm bắt được kết quả trên và áp dụng ngay. Những khuyết điểm và tồn tại của súng và đạn Bazoka đã được khắc phục. Nhờ có công nghệ gia công cơ khí và lắp ghép các bộ phận của viên đạn được cải tiến chất lượng tốt và tính toán, gia công các lỗ phụt chính xác nên lúc bắn thử đạn nổ tốt, khói thuốc không còn bụi vàng, cự ly bắn, độ ổn định, sức xuyên phá…, đều đạt yêu cầu. Sau nhiều lần bắn thử, tháng 3/1947, súng, đạn được đưa về thị xã Vinh để báo cáo với cấp trên. Nhiều đại biểu của Liên khu 4, đại biểu của các cơ quan cấp tỉnh và nhân dân thị xã Vinh đã chứng kiến buổi bắn thử đạn Bazoka. Mấy quả đạn đầu được đặt trên giá, bắn bằng phương pháp bấm điện từ xa, đạn nổ và xuyên phá mục tiêu rất tốt. Tuy nhiên, còn 2 viên cuối cùng, đồng chí Lê Đình Dụ (em trai đồng chí Tạo) vác súng bắn theo tư thế của người chiến sĩ khi chiến đấu. Quả thứ nhất nổ tốt, quả thứ 2 nổ ngay trong nòng súng, đồng chí Dụ hy sinh. Toàn khu vực bắn đạn thử lặng thinh! Mọi người vô cùng thương tiếc đồng chí Lê Đình Dụ, một cán bộ kỹ thuật luôn say mê, nhiệt tình công tác, luôn xung phong đi đầu trong nhiệm vụ, kể cả khi khó khăn, nguy hiểm nhất. Sau sự cố trên, bộ phận nghiên cứu súng Bazoka khẩn trương tìm nguyên nhân gây nổ trong nòng. Qua xác định thử nghiệm từng công đoạn sản xuất, nhất là bộ phận nổ không có gì nghi ngờ và sai sót. Cuối cùng anh em tìm ra nguyên nhân là một số quả đạn khi lắp thiếu đệm tôn dày 1,5 - 2 mm ở cuối rắc co chứa kim hỏa và bộ phận điểm kim hỏa của đạn là nguyên nhân chính gây ra nổ cướp. Từ đó về sau việc sản xuất đạn được kiểm tra rất tỷ mỷ, chặt chẽ từ từng bộ phận cơ khí đến bộ phận nổ. Nhờ vậy đạn Bazoka sản xuất bảo đảm an toàn. Tháng 7/1947, xưởng sản xuất vũ khí mang tên Lê Đình Dụ được thành lập tại huyện Nghĩa Đàn (Nghệ An). Tất cả các loại máy móc thiết bị, vật tư được chuyển lên tàu hỏa ra ga Yên Lý và vận chuyển bộ lên Nghĩa Đàn để thành lập xưởng nghiên cứu sản xuất Bazoka với khoảng 100 - 120 công nhân. Đồng chí Nguyễn Thuật là giáo viên Trường Kỹ nghệ Huế và đồng chí Nguyễn Văn Bảy (thường gọi là Cai Bảy - Nhà máy Xe lửa Trường Thi) được giao nhiệm vụ tổ chức và phụ trách xưởng. Nhiệm vụ của xưởng là sản xuất súng, đạn Bazoka 60mm. Riêng nhồi thuốc thì do một bộ phận nghiên cứu tiến hành. Sau khi nghiên cứu sản xuất đạt kết quả tốt, xưởng được bổ sung thêm lực lượng, kỹ thuật và chuyển về Bến Ve bên hữu ngạn sông Con, thuộc huyện Anh Sơn (Nghệ An). Đây là xưởng sản xuất đạn Bazoka đầu tiên ở Liên khu 4. Đạn xuất xưởng được kiểm tra rất tỷ mỷ, bảo quản tốt và gắn kín, bỏ vào ống bương có quai mang để gửi ra chiến trường. Thành công của việc sản xuất súng, đạn Bazoka ở Liên khu 4 đã góp phần tích cực vào chiến thắng của quân và dân ta trên các chiến trường mà trực tiếp là chiến trường Bình - Trị - Thiên. Những kinh nghiệm và kết quả sản xuất Bazoka ở Liên khu 4 đã được Cục Quân giới đánh giá cao và Liên khu 4 trở thành một trong những trung tâm sản xuất, chế tạo vũ khí của cả nước. Sản xuất thành công súng, đạn Bazoka ngay trong năm đầu toàn quốc kháng chiến trong điều kiện nền kinh tế nghèo nàn, lạc hậu, đất nước bị bao vây bốn bề là thành quả tiêu biểu cho sự nỗ lực cách mạng phi thường, lòng yêu nước nồng nàn kết hợp với khả năng vận dụng nguyên lý khoa học hiện đại lúc bấy giờ vào điều kiện công nghệ thô sơ của ta trong cuộc kháng chiến chống Pháp./.Nguyễn Hữu Hoành (Bảo tàng Quân khu 4)
