Súng thần công của Hồ Nguyên Trừng

Trong trận đánh năm 1390, quân của Trần Khát Chân dùng hỏa khí bắn vào chiến thuyền của Chế Bồng Nga, khiến vị vua Chiêm Thành tử trận. Đây là một trong những ghi chép sớm về việc sử dụng súng trong chiến tranh ở Đại Việt.

Đến đầu thế kỷ XV, kỹ thuật hỏa khí có bước phát triển đáng chú ý dưới triều Hồ. Một trong những người phụ trách công việc quân sự quan trọng lúc ấy là Hồ Nguyên Trừng, con trưởng Hồ Quý Ly. Ông từng giữ những chức vụ cao trong triều đình và trực tiếp tham gia chuẩn bị hệ thống phòng thủ trước nguy cơ quân Minh tiến xuống từ phương Bắc.

Nhà Hồ xây dựng phòng tuyến, đóng thuyền chiến và đặc biệt tổ chức các xưởng đúc súng. Trong quá trình ấy, tên tuổi Hồ Nguyên Trừng gắn với việc cải tiến và chế tạo loại hỏa khí được sử sách gọi là “thần công”. Súng có nòng hình ống bằng kim loại, phía sau kín để chứa thuốc súng và có lỗ dùng để điểm hỏa. Khi sử dụng, thuốc súng được nạp vào phía đáy nòng, sau đó mới đặt vật bắn vào bên trong.

Hỏa khí có nhiều kích thước. Loại lớn có thể cần phương tiện để vận chuyển; loại nhỏ hơn có thể đặt trên giá hoặc mang theo người.

Năm 1406, quân Minh tiến vào Đại Việt. Nhà Hồ đã chuẩn bị nhiều công trình phòng thủ và hỏa khí. Hồ Nguyên Trừng trực tiếp tham gia chỉ huy quân đội chống Minh. Nhưng ưu thế của một loại vũ khí không đủ bù đắp những vấn đề lớn hơn về tổ chức, chiến lược và khả năng tập hợp lực lượng. Bên cạnh thần công, Hồ Nguyên Trừng còn chỉ đạo chế tạo nhiều loại hỏa khí khác như hỏa tiễn, hỏa cầu và các thiết bị quân sự sử dụng thuốc súng. Ông cũng góp phần xây dựng hệ thống xưởng sản xuất vũ khí có quy mô lớn, biến việc chế tạo hỏa khí từ hoạt động thủ công riêng lẻ thành một ngành sản xuất có tổ chức. Chính điều này đã tạo nền tảng để quân đội nhà Hồ từng bước đưa hỏa khí vào chiến thuật tác chiến thay vì chỉ sử dụng như những vũ khí hỗ trợ.

Năm 1407, cuộc kháng chiến thất bại. Hồ Quý Ly, Hồ Hán Thương, Hồ Nguyên Trừng cùng nhiều người trong hoàng tộc và quan lại nhà Hồ bị quân Minh bắt đưa về Trung Quốc. Và từ đây câu chuyện của Hồ Nguyên Trừng lại chuyển sang một hướng rất đặc biệt. Do có năng lực về kỹ thuật quân sự, ông được triều Minh sử dụng trong lĩnh vực chế tạo hỏa khí. Hồ Nguyên Trừng về sau làm quan trong bộ máy nhà Minh và tiếp tục gắn bó với việc sản xuất súng.

Chính trong thời gian sống tại Trung Quốc, Hồ Nguyên Trừng đã biên soạn Nam Ông mộng lục. Tác phẩm không bàn về kỹ thuật quân sự mà tập hợp nhiều câu chuyện về các nhân vật và sự kiện của Đại Việt trước thời nhà Hồ. Đây là một trong những tác phẩm văn học quan trọng, vừa có giá trị nghệ thuật vừa là nguồn sử liệu quý giúp hậu thế hiểu thêm về xã hội và văn hóa Việt Nam cuối thời Trần.