Tả quân Lê Văn Duyệt - Vị Tổng trấn công minh và dấu ấn mở cõi, an dân trên đất Gia Định xưa

Giữa nhịp sống hối hả của Thành phố Hồ Chí Minh hiện đại, quần thể di tích Lăng Ông Bà Chiểu (quận Bình Thạnh) rợp bóng cổ thụ trăm năm vẫn luôn là một không gian văn hóa tâm linh trang nghiêm, nơi người dân thành phố thường xuyên tìm về thắp nén hương thành kính. Nơi đây chính là chốn an nghỉ của Đức Thượng công Tả quân Lê Văn Duyệt – vị Tổng trấn thành Gia Định kiệt xuất đầu thế kỷ XIX, người đã dành trọn tâm huyết cuối đời để kiến thiết, bảo vệ bờ cõi và mang lại cuộc sống ấm no cho nhân dân vùng đất phương Nam.

Sinh năm 1763 (hoặc 1764) trong một gia đình nông dân tại vùng đất Định Tường (nay thuộc tỉnh Tiền Giang), nguyên quán tại huyện Chương Nghĩa, phủ Tư Nghĩa (nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi), Lê Văn Duyệt sớm bộc lộ tư chất thông minh, tính tình cương trực và tài thao lược hơn người. Bước qua những năm tháng binh đao phức tạp của lịch sử cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX, dấu ấn rực rỡ và bền vững nhất đưa tên tuổi ông đi vào lòng nhân dân chính là hai nhiệm kỳ giữ trọng trách Tổng trấn thành Gia Định (1812 – 1815 và 1820 – 1832) – cai quản toàn bộ vùng đất Nam Bộ rộng lớn từ Bình Thuận trở vào Hà Tiên.

Khi nhậm chức Tổng trấn Gia Định, Lê Văn Duyệt hiểu rằng muốn giữ yên bờ cõi phía Nam của Tổ quốc thì trước hết phải làm cho "dân giàu, nước mạnh". Ông ban hành hàng loạt chính sách kinh tế cởi mở và tiến bộ vượt thời đại: khuyến khích nhân dân khẩn hoang lập ấp, miễn giảm thuế khóa cho vùng đất mới, mở rộng giao thương buôn bán với các thương thuyền nước ngoài tại cảng Sài Gòn – Bến Nghé, biến Gia Định trở thành một thương cảng sầm uất bậc nhất khu vực lúc bấy giờ.

Không chỉ chăm lo phát triển kinh tế, ông còn là nhà quy hoạch tài ba với tầm nhìn chiến lược về giao thông và quốc phòng. Năm 1819, dưới sự tổng chỉ huy trực tiếp của Lê Văn Duyệt cùng sự tham gia của hàng vạn dân binh, công trình đào kênh Vĩnh Tế nối liền Châu Đốc với Hà Tiên được khởi công. Vượt qua muôn vàn gian khổ nơi rừng thiêng nước độc, dòng kênh chiến lược dài gần 100 km đã hoàn thành vào năm 1824, vừa dẫn nước ngọt tưới tiêu cho cả vùng tứ giác Long Xuyên trù phú, vừa tạo thành hào lũy tự nhiên vững chắc bảo vệ biên cương Tây Nam của Tổ quốc.

Đối với bá tánh, Tổng trấn Lê Văn Duyệt nổi tiếng là một vị quan thanh liêm, xử án công minh và hết mực thương dân. Tương truyền tại vùng Gia Định xưa, mỗi khi có nỗi oan khuất hay tranh chấp không thể giải quyết, người dân chỉ cần tìm đến dinh Tổng trấn tại vùng Bà Chiểu là sẽ được ông trực tiếp lắng nghe và phân xử thấu tình đạt lý, không hề thiên vị kẻ quyền quý. Ông còn cho lập "Anh Danh giáo dưỡng" và "Giáo dưỡng sở" tại Gia Định – những cơ sở từ thiện xã hội đầu tiên chăm lo việc ăn học cho trẻ mồ côi và nuôi dưỡng người già neo đơn, góa bụa không nơi nương tựa.

Sự chính trực, dám nói thẳng nói thật để bảo vệ quyền lợi của người dân Nam Bộ đôi khi khiến ông gặp phải những sóng gió chốn quan trường. Ngay cả khi ông qua đời vào đêm 30 tháng 7 năm Nhâm Thìn (tức ngày 25 tháng 8 năm 1832) tại dinh Thượng Công (Gia Định) và sau đó phải chịu nỗi oan khuất dẫn đến việc ngôi mộ tại Bình Hòa (Bà Chiểu) bị san phẳng trong biến cố lịch sử năm 1835, lòng dân Gia Định vẫn một mực hướng về ông. Bất chấp lệnh cấm ngặt nghèo của triều đình lúc bấy giờ, đêm đêm người dân địa phương vẫn lén mang đất đắp lại phần mộ của vị Tổng trấn nhân từ và thắp hương tưởng nhớ, gọi vùng đất ấy là "Mả Ngụy" nhưng trong tâm thức lại tôn kính gọi ông bằng hai chữ thân thương: "Ông Lớn Thượng".

Sau này, khi nỗi oan được cởi bỏ dưới triều vua Thiệu Trị và Tự Đức, lăng mộ và miếu thờ của ông tại vùng Bà Chiểu được trùng tu khang trang, trở thành biểu tượng văn hóa – lịch sử tiêu biểu của vùng đất Sài Gòn – Gia Định. Trải qua hơn hai thế kỷ, cuộc đời và công đức của Tả quân Lê Văn Duyệt mãi là bài học sâu sắc cho hậu thế về đạo lý làm người trung nghĩa, tinh thần dấn thân mở cõi, giữ nước và tấm lòng "việc gì có lợi cho dân thì hết sức làm".

Tài liệu tham khảo:

1. Hoàng Lại Giang. (1999). Lê Văn Duyệt – Từ nấm mộ oan khuất đến Lăng Ông. Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin.

2. Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam. (2000). Nhận thức mới về Lê Văn Duyệt. Nhà xuất bản Trẻ.

3. Nguyễn Đình Đầu. (1994). Nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn: Gia Định. Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh.

4. Sơn Nam. (1997). Lịch sử khẩn hoang miền Nam. Nhà xuất bản Trẻ.

5. Trần Bạch Đằng (Chủ biên). (1998). Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh (Tập 1: Lịch sử). Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh.