Tạ Quang Bửu - Một đời gắn với cuộc đấu tranh vì độc lập
Nếu trở lại Nam Đàn, Nghệ An của năm 1910, ta sẽ gặp điểm khởi đầu của một cuộc đời mang dấu ấn lịch sử: Tạ Quang Bửu. Từ một con người bình thường của quê hương, Tạ Quang Bửu đã đi vào những nhiệm vụ không bình thường, trong hoàn cảnh mà mỗi quyết định đều có thể phải trả giá bằng tự do, tuổi trẻ, thậm chí tính mạng.
Giữa rất nhiều biến động của thời cuộc, hành động của Tạ Quang Bửu hiện lên rõ nhất qua một dấu mốc: Nhắc đến những năm tháng “hoa lửa”, câu chuyện về Tạ Quang Bửu gợi lại một thế hệ đã đặt việc nước lên trên cuộc sống riêng. Tạ Quang Bửu là nhà khoa học, cán bộ quốc phòng. Tham gia Chính phủ cách mạng, công tác quốc phòng và đoàn đàm phán tại Geneva năm 1954. Từ ký ức của một đời người, chúng ta hiểu thêm giá trị của độc lập, hòa bình và bổn phận gìn giữ những thành quả mà các thế hệ đi trước đã đánh đổi bằng tuổi xuân.
Đặt chi tiết ấy vào hoàn cảnh của thời bấy giờ, tôi mới cảm nhận hết sức nặng của nó. Chiến tranh đặt ra những bài toán kỹ thuật rất thực tế: làm thế nào sản xuất, sửa chữa, cải tiến hoặc sử dụng hiệu quả phương tiện trong điều kiện thiếu máy móc và vật tư. Những người như Tạ Quang Bửu phải biến kiến thức thành giải pháp có thể áp dụng ngay, đồng thời đào tạo đội ngũ để công việc không phụ thuộc vào một cá nhân. Vì thế, giá trị của họ không chỉ nằm ở một sáng kiến cụ thể mà còn ở việc xây dựng năng lực khoa học - kỹ thuật phục vụ lâu dài cho đất nước. Nhìn vào hành trình của Tạ Quang Bửu cho thấy khoa học và kỹ thuật cũng là một mặt trận. Trong chiến tranh, nhiều nhu cầu không thể chờ điều kiện hoàn hảo: vũ khí phải được cải tiến, phương tiện phải được sửa chữa, công nghệ phải thích nghi với vật liệu và cơ sở còn hạn chế. Người làm kỹ thuật cần kết hợp kiến thức chuyên môn với thực tế chiến trường, chấp nhận thử nghiệm trong điều kiện rất thiếu thốn. Những đóng góp ấy thường không ồn ào, nhưng có thể làm thay đổi đáng kể khả năng chiến đấu và tự chủ của lực lượng.
Nhìn lại hành trình của Tạ Quang Bửu, ta hiểu rằng một phong trào lớn luôn bắt đầu từ những con người cụ thể: người gây dựng cơ sở, người giữ liên lạc, người vận động quần chúng, người chấp nhận hiểm nguy để tổ chức không bị đứt mạch. Lịch sử vì thế không xa xôi; nó được làm nên từ những lựa chọn rất thật của từng con người. Cuộc đời Tạ Quang Bửu khép lại vào năm 1986; nhưng dấu ấn của một đời người không dừng lại ở mốc thời gian ấy. Nó còn ở ký ức, ở những trang sử và ở cách các thế hệ sau tiếp tục kể lại câu chuyện bằng sự biết ơn và chính xác.
