TẠ QUANG BỬU – NGƯỜI BIẾN TRI THỨC THÀNH SỨC MẠNH CỦA ĐẤT NƯỚC

🌱 CẬU BÉ NAM ĐÀN VÀ CON ĐƯỜNG CỦA TRI THỨC

Năm 1910, tại vùng Nam Đàn, Nghệ An, Tạ Quang Bửu ra đời trong một gia đình có truyền thống hiếu học.

Cha ông là một nhà giáo.

Trong gia đình, việc học được coi trọng.

Nhưng Tạ Quang Bửu không chỉ học giỏi.

Ông có một niềm say mê đặc biệt với toán học và khoa học tự nhiên.

Từ Quốc học Huế đến Trường Bưởi ở Hà Nội, ông liên tục đạt thành tích cao.

Năm 1929, ông nhận được học bổng sang Pháp học tập. Tại đây, ông theo học toán và vật lý, sau đó tiếp tục học tập, nghiên cứu tại Anh.

Một chàng trai Việt Nam lúc ấy có cơ hội bước vào những trung tâm khoa học hàng đầu châu Âu.

Nhưng điều thú vị là:

càng đi xa, ông càng muốn hiểu và đóng góp cho quê hương mình.

🌿 ĐỨNG TRƯỚC HAI CON ĐƯỜNG

Sau nhiều năm học tập ở nước ngoài, năm 1934 Tạ Quang Bửu trở về Việt Nam.

Ông bắt đầu công việc dạy học ở Huế.

Đó là một lựa chọn đáng chú ý.

Với học vấn và những gì đã được tiếp cận ở châu Âu, ông hoàn toàn có thể theo đuổi một cuộc sống học thuật riêng.

Nhưng ông chọn trở về.

Chọn đứng lớp.

Chọn truyền đạt những kiến thức mình đã học được cho thế hệ trẻ.

Và rồi lịch sử đất nước bước sang một giai đoạn mới.

🌱 NĂM 1945 – TRI THỨC BƯỚC RA KHỎI GIẢNG ĐƯỜNG

Cách mạng Tháng Tám thành công.

Một nhà nước Việt Nam độc lập ra đời.

Đất nước đứng trước vô vàn nhiệm vụ.

Nhân lực thiếu.

Khoa học kỹ thuật còn rất hạn chế.

Bộ máy nhà nước đang được xây dựng.

Trong hoàn cảnh ấy, Tạ Quang Bửu được giao nhiều nhiệm vụ quan trọng.

Ông từng làm Tham nghị trưởng Bộ Ngoại giao, sau đó tham gia công tác quốc phòng và được giao các trọng trách trong Bộ Quốc phòng.

Một nhà toán học bước vào công việc ngoại giao.

Một nhà giáo bước vào công việc quân sự.

Nhưng với ông, những công việc ấy không tách rời nhau.

Bởi tất cả đều cần một thứ:

kiến thức và khả năng giải quyết vấn đề.

🌿 KHOA HỌC KHÔNG CHỈ NẰM TRONG SÁCH

Trong điều kiện chiến tranh, khoa học phải đối mặt với những câu hỏi rất thực tế.

Làm thế nào để liên lạc?

Làm thế nào để bảo đảm thông tin?

Làm thế nào để sử dụng kỹ thuật trong quân sự?

Làm thế nào để đào tạo những cán bộ có trình độ?

Làm thế nào để một đất nước còn rất thiếu thốn có thể từng bước xây dựng năng lực khoa học của chính mình?

Tạ Quang Bửu đặc biệt quan tâm đến những câu hỏi ấy.

Ông cho rằng khoa học không thể chỉ để nghiên cứu.

Khoa học phải giải quyết được những vấn đề mà đất nước đang cần.

🌿 MỘT NHÀ KHOA HỌC TRÊN CON ĐƯỜNG KHÁNG CHIẾN

Trong những năm kháng chiến chống Pháp, Tạ Quang Bửu đảm nhiệm nhiều công việc liên quan đến quốc phòng.

Ông không phải người xuất thân từ quân đội.

Ông là một nhà khoa học.

Nhưng chính nền tảng khoa học lại giúp ông tiếp cận những vấn đề quân sự bằng một cách khác.

Ông chú trọng kỹ thuật.

Chú trọng tổ chức.

Chú trọng đào tạo con người.

Và đặc biệt quan tâm đến việc xây dựng năng lực khoa học kỹ thuật lâu dài.

Từ đó hình thành một quan niệm rất quan trọng:

muốn đất nước mạnh, phải có đội ngũ trí thức và kỹ thuật đủ mạnh.

🌱 GENÈVE 1954 – KHI NHÀ KHOA HỌC NGỒI VÀO BÀN ĐÀM PHÁN

Sau Chiến thắng Điện Biên Phủ, vấn đề chấm dứt chiến tranh ở Đông Dương được đưa ra Hội nghị Genève.

Tạ Quang Bửu tham gia đoàn đại biểu Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Ngày 21/7/1954, các bên ra Tuyên bố cuối cùng của Hội nghị Genève.

Tạ Quang Bửu thay mặt Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Bộ Tổng tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam ký các văn bản quân sự liên quan đến việc thi hành Hiệp định.

Hình ảnh một nhà khoa học đứng trong một sự kiện ngoại giao lớn cho thấy một điều:

người trí thức có thể phục vụ đất nước ở rất nhiều vị trí khác nhau.

Không nhất thiết phải chỉ đứng trong phòng thí nghiệm.

🌿 SAU CHIẾN TRANH – MỘT NHIỆM VỤ MỚI

Năm 1954, miền Bắc bước vào thời kỳ khôi phục và xây dựng.

Một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất là:

đào tạo con người.

Đất nước cần kỹ sư.

Cần bác sĩ.

Cần giáo viên.

Cần nhà khoa học.

Cần cán bộ kỹ thuật.

Cần những người có thể vận hành các nhà máy, công trình và hệ thống kỹ thuật.

Và năm 1956, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội được thành lập.

Tạ Quang Bửu trở thành Hiệu trưởng đầu tiên.

🌱 MỘT NGÔI TRƯỜNG ĐƯỢC XÂY DỰNG TRONG NHỮNG NĂM ĐẦU

Hãy thử hình dung.

Một đất nước vừa bước ra khỏi chiến tranh.

Nguồn lực còn rất hạn chế.

Nhưng lại phải xây dựng một trường đại học kỹ thuật hiện đại.

Không chỉ xây phòng học.

Phải xây dựng chương trình.

Phải tìm giáo viên.

Phải đào tạo cán bộ.

Phải xây dựng phòng thí nghiệm.

Phải lựa chọn phương pháp giảng dạy.

Phải tạo ra một môi trường nghiên cứu.

Đó là một công việc khổng lồ.

Tạ Quang Bửu cùng các nhà khoa học, nhà giáo thời ấy bắt đầu từng bước xây dựng nền móng.

Và từ những nền móng đó, Đại học Bách khoa Hà Nội trở thành một trong những trung tâm đào tạo kỹ thuật quan trọng của Việt Nam.

🌿 “DẠY NHỮNG ĐIỀU CƠ BẢN NHẤT, HIỆN ĐẠI NHẤT…”

Khi giữ cương vị Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Tạ Quang Bửu đặc biệt quan tâm đến chất lượng đào tạo.

Một định hướng nổi bật của ông là:

dạy những điều cơ bản nhất, hiện đại nhất và sát hợp với điều kiện Việt Nam nhất.

Nghe rất đơn giản.

Nhưng để thực hiện được điều đó không hề đơn giản.

Bởi muốn dạy cái hiện đại, phải có giáo viên đủ trình độ.

Muốn có giáo viên đủ trình độ, phải đào tạo.

Muốn đào tạo được, phải có chương trình.

Muốn có chương trình tốt, phải có sách.

Muốn có sách, phải có người dịch, người viết.

Tất cả tạo thành một chuỗi công việc.

Và Tạ Quang Bửu dành nhiều năm để xây dựng chuỗi ấy.

🌱 TRAO CƠ HỘI CHO NGƯỜI CÓ NĂNG LỰC

Một chủ trương được ông quan tâm là đào tạo cán bộ khoa học kỹ thuật thông qua tuyển chọn và đưa người có năng lực đi học tập, nghiên cứu ở nước ngoài.

Điểm đáng chú ý là việc tuyển chọn được nhấn mạnh thông qua thi tuyển, thay vì chỉ dựa vào xuất thân.

Mục tiêu là tìm được người có năng lực để đào tạo thành đội ngũ khoa học cho đất nước.

Đây là một tư duy rất đáng chú ý:

muốn xây dựng khoa học lâu dài, phải đầu tư vào con người.

Một phòng thí nghiệm có thể xây trong vài năm.

Nhưng một nhà khoa học giỏi có thể cần hàng chục năm để đào tạo.

🌿 KHI BOM ĐẠN THAY ĐỔI CẢ NHỮNG BÀI TOÁN KHOA HỌC

Những năm chiến tranh chống Mỹ, khoa học kỹ thuật lại phải đối diện với những vấn đề mới.

Máy bay.

Bom.

Thủy lôi.

Phong tỏa cảng.

Thông tin liên lạc.

Các phương tiện kỹ thuật của đối phương ngày càng hiện đại.

Đất nước cần những giải pháp kỹ thuật phù hợp với điều kiện của mình.

Tạ Quang Bửu tham gia chỉ đạo nhiều nhiệm vụ khoa học kỹ thuật phục vụ quốc phòng.

🌱 KHI ĐÀI TIẾNG NÓI VIỆT NAM BỊ BOM ĐÁNH

Một câu chuyện rất đáng nhớ được Báo Quân đội nhân dân ghi lại.

Tạ Quang Bửu trực tiếp chỉ đạo một nhóm nghiên cứu kỹ thuật phát thanh phối hợp với cán bộ, công nhân của Đài Tiếng nói Việt Nam để chuẩn bị phương án dự phòng khi cơ sở phát sóng bị đánh phá.

Và rồi điều đó xảy ra.

Đài Mễ Trì bị bom Mỹ đánh trúng.

Nhưng chỉ sau ít phút, chương trình phát thanh vẫn được tiếp tục từ phương án dự phòng.

Đó là một ví dụ rất rõ về giá trị của khoa học kỹ thuật:

một công việc nghiên cứu có thể được thực hiện trong phòng thí nghiệm, nhưng giá trị của nó được chứng minh trong những lúc đất nước cần nhất.

🌿 NHỮNG QUẢ BOM KHÔNG CHỈ ĐƯỢC GIẢI QUYẾT BẰNG BOM

Năm 1972, Mỹ sử dụng thủy lôi để phong tỏa các tuyến đường thủy và cảng Hải Phòng.

Đây là một vấn đề kỹ thuật rất phức tạp.

Nếu không xử lý được thủy lôi, hoạt động giao thông và tiếp tế sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Tạ Quang Bửu trực tiếp chỉ đạo một tổ nghiên cứu thiết kế, chế tạo khí tài phá thủy lôi; đồng thời chỉ đạo các nghiên cứu liên quan đến bom từ trường.

Những người làm việc ấy phải giải một bài toán rất khó:

đối phương có công nghệ, mình phải tìm cách dùng khoa học để vô hiệu hóa công nghệ ấy.

Không phải bằng khẩu hiệu.

Mà bằng tính toán.

Thí nghiệm.

Kỹ thuật.

Sự chính xác.

Và trí tuệ của con người.

🌱 ĐÓ LÀ LÚC TRI THỨC TRỞ THÀNH SỨC MẠNH

Có lẽ đây chính là điểm đặc biệt nhất trong cuộc đời Tạ Quang Bửu.

Ông không chỉ nói về vai trò của khoa học.

Ông đưa khoa học vào những nhiệm vụ cụ thể.

Một bài toán toán học.

Một nghiên cứu vật lý.

Một thiết bị kỹ thuật.

Một chương trình đào tạo.

Một phòng thí nghiệm.

Một người được gửi đi học.

Tất cả đều có thể trở thành một phần của công cuộc xây dựng đất nước.

Tri thức không còn nằm trên giấy.

Tri thức trở thành năng lực.

🌿 MỘT NGƯỜI THẦY KHÔNG CHỈ DẠY CÔNG THỨC

Những người từng học và làm việc với Tạ Quang Bửu thường nhắc đến ông như một người có kiến thức rất rộng.

Ông có thể nói về toán học.

Vật lý.

Kỹ thuật.

Giáo dục.

Quân sự.

Ngoại giao.

Nhưng điều đáng quý là kiến thức ấy không làm ông xa rời con người.

Báo Quân đội nhân dân từng dẫn lời những người từng tiếp xúc với ông, nhấn mạnh sự giản dị, bao dung và tình cảm của ông đối với con người.

Một nhà khoa học lớn nhưng vẫn giữ sự gần gũi.

Đó cũng là một phẩm chất đáng quý của người làm khoa học.

🌱 “ĐIỀU CỐT YẾU LÀM GÌ TRONG LÚC SỐNG”

Trong cuốn “Sống”, xuất bản trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp, Tạ Quang Bửu từng viết một câu được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia dẫn lại:

“Điều cốt yếu không phải là: Sống là gì? Điều cốt yếu: Làm gì trong lúc sống.”

Một câu rất ngắn.

Nhưng nhìn vào cuộc đời ông, có thể thấy câu ấy gần như trở thành một nguyên tắc sống.

Ông đã học.

Đã nghiên cứu.

Đã dạy học.

Đã làm ngoại giao.

Đã tham gia quốc phòng.

Đã xây dựng đại học.

Đã đào tạo cán bộ.

Đã chỉ đạo khoa học kỹ thuật.

Và gần như ở mỗi giai đoạn, ông đều đặt câu hỏi:

Mình có thể làm gì cho công việc đang ở trước mặt?

🌿 NHỮNG NĂM CUỐI ĐỜI

Sau khi rời cương vị Bộ trưởng, Tạ Quang Bửu tiếp tục hoạt động trong lĩnh vực khoa học.

Ông vẫn quan tâm đến toán học, khoa học cơ bản và sự phát triển của đội ngũ khoa học Việt Nam.

Ngày 21/8/1986, ông qua đời ở tuổi 76.

Mười năm sau, năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I về khoa học và công nghệ cho những đóng góp trong giới thiệu khoa học kỹ thuật hiện đại và chỉ đạo các nhiệm vụ khoa học kỹ thuật quan trọng phục vụ kháng chiến.

Tên ông sau này được đặt cho nhiều trường học, đường phố, thư viện và đặc biệt là Giải thưởng Tạ Quang Bửu, được tổ chức từ năm 2014 để tôn vinh những thành tựu nổi bật trong nghiên cứu khoa học cơ bản.

🌿 ĐIỀU CÒN LẠI SAU MỘT CUỘC ĐỜI

Nếu chỉ nhìn vào chức vụ, Tạ Quang Bửu là một vị Bộ trưởng.

Nếu chỉ nhìn vào học vấn, ông là một nhà toán học và nhà khoa học.

Nếu chỉ nhìn vào giáo dục, ông là một nhà quản lý đại học.

Nếu chỉ nhìn vào chiến tranh, ông là một cán bộ quốc phòng.

Nhưng nếu đặt tất cả những điều ấy cạnh nhau, ta thấy một điểm chung:

ông dùng tri thức của mình để giải quyết những vấn đề mà đất nước đang cần.

Đó mới là điều đặc biệt.

🌱 BÀI HỌC CHO TUỔI TRẺ HÔM NAY

1. Học giỏi là một lợi thế, nhưng dùng kiến thức để làm gì mới quan trọng

Có kiến thức chưa đủ.

Điều quan trọng là biến kiến thức thành hành động.

Một bạn trẻ biết công nghệ có thể giúp chuyển đổi số cho thôn.

Một bạn biết thiết kế có thể làm truyền thông cho Đoàn.

Một bạn giỏi ngoại ngữ có thể mở rộng cơ hội học tập.

Một bạn giỏi tổ chức có thể kết nối hàng trăm đoàn viên.

Kiến thức chỉ thật sự có giá trị khi nó tạo ra ích lợi cho cộng đồng.

2. Đừng nghĩ việc mình làm quá nhỏ

Một phương án dự phòng cho đài phát thanh.

Một thiết bị xử lý thủy lôi.

Một giáo trình đại học.

Một suất học bổng.

Một người được đào tạo.

Thoạt nhìn, đó chỉ là những việc riêng lẻ.

Nhưng hàng nghìn việc nhỏ như vậy có thể tạo nên năng lực của cả một đất nước.

Công việc Đoàn ở cơ sở cũng vậy.

Một buổi sinh hoạt.

Một lớp tuyên truyền.

Một hoạt động tình nguyện.

Một hồ sơ đoàn viên được cập nhật.

Một em nhỏ được hỗ trợ.

Việc nhỏ nhưng làm nghiêm túc thì sẽ tạo thành giá trị lớn.

3. Người trẻ cần biết đặt câu hỏi: “Mình có thể đóng góp gì?”

Không phải:

“Công việc này có mang lại gì cho mình?”

Mà đôi khi nên hỏi:

“Với khả năng hiện tại, mình có thể làm được điều gì có ích?”

Đó là cách tri thức biến thành trách nhiệm.

4. Hãy học cả những điều nằm ngoài chuyên môn

Tạ Quang Bửu học toán, vật lý, cơ học nhưng lại làm giáo dục, ngoại giao, quốc phòng và khoa học kỹ thuật.

Điều đó không có nghĩa ai cũng phải biết tất cả.

Mà là:

đừng tự giới hạn mình trong một chiếc hộp quá nhỏ.

Người làm Đoàn hôm nay cũng vậy.

Ngoài nghiệp vụ Đoàn, có thể học thêm:

• công nghệ;

Biết thêm một thứ có thể mở ra một cách làm mới.

🌿 LỜI KẾT

Có người dùng sức mạnh cơ bắp để bảo vệ đất nước.

Có người cầm súng ngoài chiến trường.

Có người đứng trên bàn đàm phán.

Có người đứng trên bục giảng.

Có người ngồi trước những trang giấy đầy công thức.

Tạ Quang Bửu đã đi qua tất cả những không gian ấy.

Nhưng dù ở đâu, ông vẫn mang theo một thứ:

tri thức.

Và ông đã chứng minh rằng tri thức không phải thứ chỉ để làm đẹp cho một lý lịch.

Tri thức có thể trở thành:

một ngôi trường,
một thế hệ kỹ sư,
một công trình khoa học,
một giải pháp kỹ thuật,
một phương án bảo vệ đất nước,
một tương lai tốt đẹp hơn cho thế hệ sau.

Vì vậy, câu chuyện về Tạ Quang Bửu không chỉ là câu chuyện về một nhà khoa học.

Đó là câu chuyện về trách nhiệm của người có tri thức.

Và có lẽ, câu nói của ông vẫn còn nguyên giá trị với tuổi trẻ hôm nay:

“Điều cốt yếu không phải là: Sống là gì?
Điều cốt yếu: Làm gì trong lúc sống.” 🌿