Tạ Quang Bửu – Người trí thức bước ra từ giảng đường, đi vào lịch sử

Có những con người không trực tiếp cầm súng ngoài chiến trường, nhưng dấu chân của họ vẫn hiện diện trong những bước ngoặt lớn của lịch sử.

Tạ Quang Bửu là một người như thế.

Ông sinh ngày 23 tháng 7 năm 1910 tại thôn Hoành Sơn, Nam Đàn, Nghệ An, trong một gia đình có truyền thống học hành. Từ nhỏ, Tạ Quang Bửu đã nổi tiếng thông minh và ham học. Năm 1929, khi còn là học sinh Trường Bưởi ở Hà Nội, ông đỗ đầu kỳ thi tú tài bản xứ và đỗ đầu tú tài Tây ban Toán. Thành tích ấy giúp ông nhận được học bổng sang Pháp học tập.

Những năm ở châu Âu đã mở ra trước mắt chàng thanh niên Việt Nam một thế giới khoa học rộng lớn. Ông học toán, vật lý và kỹ thuật tại nhiều cơ sở giáo dục ở Pháp, đồng thời có thời gian học tập tại Anh. Điều đáng chú ý là ông không chỉ học để lấy bằng cấp. Tạ Quang Bửu say mê tìm hiểu những thành tựu mới của khoa học thế giới và luôn suy nghĩ về việc làm thế nào để kiến thức ấy có thể trở thành vốn quý cho quê hương.

Năm 1934, ông trở về Việt Nam.

Ông từng làm việc tại Nhà máy Điện Huế, giảng dạy tại Thiên Hựu học đường và tham gia hoạt động xã hội. Nhưng rồi lịch sử dân tộc bước sang một giai đoạn dữ dội.

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, đất nước đứng trước muôn vàn khó khăn. Chính quyền cách mạng non trẻ phải đối mặt với chiến tranh, thiếu thốn và những thử thách về quân sự, kinh tế, kỹ thuật. Một trí thức có kiến thức khoa học và hiểu biết sâu về phương Tây như Tạ Quang Bửu trở thành một nguồn lực quý giá.

Tháng 3 năm 1946, ông được cử làm Thứ trưởng Bộ Quốc phòng trong Chính phủ Liên hiệp kháng chiến. Trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp, ông tham gia các công việc liên quan đến quân sự, kỹ thuật và quốc phòng. Năm 1947–1948, ông giữ chức Bộ trưởng Bộ Quốc phòng.

Đây chính là một nét rất đặc biệt trong cuộc đời Tạ Quang Bửu.

Ông không phải hình mẫu của một vị tướng trận mạc. Vũ khí của ông còn là kiến thức, khả năng phân tích, tư duy khoa học và năng lực làm việc với những vấn đề phức tạp.

Rồi năm 1954 đến.

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ ngày 7 tháng 5 năm 1954, cuộc chiến tranh Đông Dương bước vào một thời điểm quyết định. Ngày 8 tháng 5, Hội nghị Genève bắt đầu bàn về vấn đề Đông Dương. Phái đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa phải bước vào một cuộc đấu trí ngoại giao không kém phần căng thẳng so với những trận chiến vừa diễn ra trên chiến trường.

Trong đoàn đàm phán Việt Nam, Tạ Quang Bửu giữ vai trò chuyên viên quân sự và là Thứ trưởng Bộ Quốc phòng. Cùng với Đại tá Hà Văn Lâu, ông nghiên cứu các vấn đề quân sự được đưa lên bàn hội nghị, trong đó có những nội dung liên quan đến ngừng bắn, chuyển quân và việc quân đội Pháp rút khỏi Đông Dương. Theo tư liệu của Báo Quân đội nhân dân, quá trình đàm phán kéo dài 75 ngày với nhiều cuộc tranh luận căng thẳng.

Có thể hình dung khung cảnh Genève khi ấy:

Một bên là những người vừa đi qua chín năm chiến tranh.

Một bên là nước Pháp đang tìm cách kết thúc cuộc chiến trong điều kiện có thể chấp nhận được.

Phía sau bàn đàm phán là hàng vạn người đã hy sinh, là những chiến trường khốc liệt, là Điện Biên Phủ vừa kết thúc nhưng những vấn đề của chiến tranh vẫn chưa thể giải quyết chỉ bằng một chiến thắng quân sự.

Và Tạ Quang Bửu, một nhà khoa học, một người từng đứng trên bục giảng, lúc này phải vận dụng kiến thức quân sự, khả năng phân tích và kinh nghiệm chính trị để tham gia vào việc giải quyết một trong những vấn đề lớn nhất của đất nước.

Đêm 20 tháng 7 năm 1954 là khoảnh khắc lịch sử.

Đúng 24 giờ, Tạ Quang Bửu, đại diện cho Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, cùng tướng Henry Delteil, đại diện phía Pháp, ký các hiệp định đình chỉ chiến sự tại Việt Nam. Sau đó, các văn kiện đình chiến liên quan đến Lào và Campuchia cũng được ký kết.

Một ngày sau, ngày 21 tháng 7, Hội nghị Genève hoàn tất các văn kiện liên quan đến việc lập lại hòa bình ở Đông Dương.

Với Tạ Quang Bửu, đó là một trong những dấu mốc lớn nhất của cuộc đời hoạt động cách mạng.

Nhưng câu chuyện của ông không dừng lại ở Genève.

Sau khi miền Bắc bước vào thời kỳ hòa bình, Tạ Quang Bửu lại trở về với một mặt trận khác: mặt trận khoa học và giáo dục.

Năm 1956, ông trở thành Hiệu trưởng đầu tiên của Đại học Bách khoa Hà Nội. Trong hoàn cảnh đất nước vừa bước ra khỏi chiến tranh, cơ sở vật chất thiếu thốn, đội ngũ cán bộ khoa học còn rất mỏng, việc xây dựng một trường đại học kỹ thuật hiện đại là nhiệm vụ vô cùng khó khăn.

Người từng tham gia những cuộc thương lượng ở Genève giờ lại đứng trước những giảng đường, phòng thí nghiệm và thế hệ sinh viên đầu tiên của nền giáo dục kỹ thuật hiện đại.

Đó cũng là một trong những điều làm nên sự đặc biệt của Tạ Quang Bửu.

Ông đi từ khoa học vào chiến tranh, từ chiến tranh trở lại với khoa học.

Năm 1958, ông giữ chức Phó Chủ nhiệm kiêm Tổng Thư ký Ủy ban Khoa học Nhà nước. Từ năm 1965 đến 1976, ông là Bộ trưởng đầu tiên của Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp, tiếp tục dành nhiều tâm sức cho việc xây dựng đội ngũ khoa học và giáo dục đại học.

Trong suốt cuộc đời, Tạ Quang Bửu luôn đứng ở điểm giao giữa nhiều lĩnh vực: khoa học – giáo dục – quốc phòng – ngoại giao – quản lý nhà nước.

Ông có thể nói về toán học và vật lý, nhưng cũng có thể tham gia những vấn đề hóc búa của quốc phòng. Ông có thể bước vào một hội nghị quốc tế, rồi lại trở về với công việc đào tạo sinh viên và xây dựng trường đại học.

Năm 1986, Tạ Quang Bửu qua đời tại Hà Nội, hưởng thọ 76 tuổi.

Mười năm sau, năm 1996, Nhà nước truy tặng ông Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ.

Nhìn lại cuộc đời Tạ Quang Bửu, điều đáng nhớ không chỉ là những chức vụ ông từng đảm nhiệm hay chữ ký của ông dưới văn kiện Genève.

Điều đáng nhớ hơn là hình ảnh một trí thức Việt Nam trong thời đại chiến tranh: có học vấn sâu rộng, tiếp thu tinh hoa khoa học thế giới nhưng lựa chọn trở về và gắn cuộc đời mình với vận mệnh đất nước.

Nếu Điện Biên Phủ là nơi những người lính viết nên lịch sử bằng chiến hào và lòng quả cảm, thì tại Genève, những con người như Tạ Quang Bửu tiếp tục viết một chương khác của lịch sử bằng bản lĩnh, trí tuệ và sự kiên trì trên bàn đàm phán.

Và sau khi tiếng súng tạm lắng, ông lại chọn một con đường khác: gieo tri thức cho thế hệ tiếp theo.

Tạ Quang Bửu vì thế không chỉ là một nhân vật của thời “hoa lửa”. Ông còn là biểu tượng cho một thế hệ trí thức đã đem những gì mình học được từ thế giới trở về phục vụ Tổ quốc – trong chiến tranh cũng như trong hòa bình.