TẠ QUANG BỬU – NHỮNG CUỐN SÁCH VIẾT GIỮA RỪNG VIỆT BẮC

TẠ QUANG BỬU – NHỮNG CUỐN SÁCH VIẾT GIỮA RỪNG VIỆT BẮC

Nguồn truyện: Tạ Quang Bửu – Nhà trí thức yêu nước và cách mạng, Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, 1996; Danh nhân khoa học Việt Nam – Tạ Quang Bửu, NXB Kim Đồng; các tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Báo Nhân Dân.

Năm 1946, ở châu Âu có những thư viện lớn, những phòng thí nghiệm hiện đại và những trường đại học đã tích lũy tri thức qua nhiều thế hệ.

Còn ở Việt Nam, chiến tranh đang đến gần.

Một người trí thức đứng giữa hai thế giới ấy là Tạ Quang Bửu.

Ông từng học tập ở nước ngoài, tiếp xúc với toán học, vật lý và nhiều ngành khoa học hiện đại. Ông có đủ điều kiện để tiếp tục một cuộc sống của một học giả tại châu Âu. Nhưng sau Cách mạng tháng Tám, ông trở về Việt Nam và tham gia vào công việc của chính quyền mới. Trong kháng chiến chống Pháp, ông đảm nhiệm nhiều trọng trách, trong đó có cương vị Bộ trưởng Bộ Quốc phòng từ năm 1947 đến năm 1948.

Nhưng điều khiến câu chuyện về Tạ Quang Bửu trở nên đặc biệt không chỉ là những chức vụ ông từng đảm nhiệm.

Đó là cách ông nhìn về tri thức.

Ngay khi tham dự Hội nghị Fontainebleau ở Pháp năm 1946, ông đã tranh thủ tìm mua những sách khoa học và kỹ thuật có thể cần thiết cho đất nước. Trong hoàn cảnh chiến tranh đang tới gần, những cuốn sách ấy không phải là hành lý thông thường. Chúng được xem như một phần tài sản trí tuệ cần đưa về phục vụ công cuộc xây dựng đất nước và ngành quân giới.

Có thể hình dung cảnh ấy: giữa một châu Âu vừa bước ra khỏi chiến tranh thế giới, một người Việt Nam đi qua những hiệu sách, thư viện, tìm kiếm những cuốn sách mà quê hương mình đang thiếu.

Ông không biết những cuốn sách ấy sẽ được sử dụng trong điều kiện nào.

Có thể chúng sẽ nằm trên bàn làm việc trong một cơ quan.

Có thể được dùng để đào tạo những người trẻ.

Cũng có thể chúng sẽ theo ông vào chiến khu.

Nhưng ông vẫn mang chúng về.

Rồi chiến tranh thực sự bắt đầu.

Các cơ quan phải rời thành phố.

Những con đường quen thuộc bị thay bằng đường rừng.

Những căn phòng làm việc kiên cố được thay bằng những căn nhà đơn sơ.

Những thiết bị hiện đại trở nên hiếm hoi.

Trong hoàn cảnh ấy, Tạ Quang Bửu vẫn không từ bỏ công việc khoa học.

Ông tự học.

Ông viết.

Ông giảng.

Và ông tìm cách đưa kiến thức khoa học đến với những người đang cần nó.

Năm 1948, tại chiến khu Việt Bắc, ông viết cuốn Sống. Cuốn sách được in trên giấy dó trong điều kiện kháng chiến. Những tư liệu về ông còn ghi lại việc ông viết cả Sống và Vui sống trong thời kỳ này.

Giấy dó vốn quen thuộc với đời sống văn hóa Việt Nam.

Nhưng khi đặt nó bên cạnh những công thức khoa học, những vấn đề về vật lý, sinh học và triết lý sống, nó lại trở thành một hình ảnh rất đặc biệt.

Một đất nước đang thiếu thốn vẫn cố giữ lấy tri thức.

Một cuộc chiến tranh đang diễn ra vẫn có người nghĩ đến tương lai của khoa học.

Một người đang làm công việc liên quan đến quân sự vẫn dành thời gian viết về cuộc sống và tri thức.

Tạ Quang Bửu không nhìn kháng chiến chỉ như một cuộc chiến cần thắng.

Ông nhìn xa hơn.

Nếu đất nước giành được độc lập nhưng không có đội ngũ trí thức, không có khoa học, không có giáo dục thì tương lai sẽ đi về đâu?

Nếu hôm nay những người trẻ chỉ biết chiến đấu mà không được học tập thì ngày mai ai sẽ xây dựng đất nước?

Những câu hỏi ấy khiến ông kiên trì với sách vở ngay cả trong những năm tháng gian khổ nhất.

Ông còn viết nhiều tài liệu khoa học khác. Báo Nhân Dân ghi nhận trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp, ông lần lượt cho ra đời những sách như Thống kê thường thức, Vật lý cương yếu, Nguyên tử - Hạt nhân - Vũ trụ tuyến và Sống.

Đó là một khối lượng công việc đáng kể đối với một người đang sống giữa chiến khu.

Nhưng với ông, khoa học không phải thứ xa xỉ.

Khoa học là một phần của cuộc kháng chiến.

Trong quân giới, tri thức vật lý và kỹ thuật có thể giúp tạo ra vũ khí.

Trong y tế, kiến thức khoa học giúp cứu chữa thương binh.

Trong giáo dục, sách vở tạo nên thế hệ mới.

Trong đời sống, khoa học giúp con người hiểu rõ hơn thế giới mình đang sống.

Vì thế, một cuốn sách khoa học trong chiến khu cũng có thể mang ý nghĩa của một công việc phục vụ kháng chiến.

Có lần, người ta nhắc lại câu ông viết trong Sống: “Điều cốt yếu không phải là: Sống là gì? Điều cốt yếu: Làm gì trong lúc sống”.

Câu nói ấy sau này trở thành một trong những câu được nhắc đến nhiều nhất khi nói về Tạ Quang Bửu.

Nhưng nếu đặt câu nói ấy vào hoàn cảnh năm 1948, nó có một ý nghĩa khác.

Đó không phải lời triết lý của một người ngồi trong căn phòng yên tĩnh.

Đó là suy nghĩ của một trí thức đang sống giữa chiến tranh.

Xung quanh là thiếu thốn.

Đường sá khó khăn.

Sách vở khan hiếm.

Cuộc sống không an toàn.

Nhưng ông vẫn tự hỏi: mình có thể làm gì?

Câu trả lời của ông là học, viết, nghiên cứu và phục vụ.

Trong công việc quân sự, Tạ Quang Bửu còn góp phần vào việc xây dựng ngành quân giới non trẻ. Ông tham gia Tổng Quân ủy và Hội đồng Quốc phòng tối cao, đồng thời góp phần tập hợp đội ngũ trí thức và kỹ thuật phục vụ kháng chiến.

Ông cũng là người giới thiệu với Chủ tịch Hồ Chí Minh một số trí thức Việt Nam ở Pháp như Phạm Quang Lễ, người sau này mang tên Trần Đại Nghĩa, cùng Trần Hữu Tước và Võ Quý Huân. Những người này sau đó trở về Việt Nam tham gia kháng chiến.

Như vậy, công việc của Tạ Quang Bửu không chỉ là tự mình làm khoa học.

Ông còn tìm người.

Tìm sách.

Tìm tri thức.

Tìm cách tổ chức.

Tìm những con người có thể cùng mình xây dựng nền khoa học của một đất nước đang chiến đấu.

Năm 1954, khi chiến thắng Điện Biên Phủ kết thúc cuộc chiến tranh chống Pháp, Tạ Quang Bửu lại có mặt ở một nơi khác: Hội nghị Geneva.

Tại đây, ông là thành viên đoàn đại biểu Việt Nam và đại diện phía quân đội Việt Nam ký văn bản quân sự của Hiệp định Geneva.

Từ những con đường chiến khu đến bàn hội nghị quốc tế, cuộc đời ông đi qua những không gian rất khác nhau.

Nhưng có một sợi dây nối chúng lại.

Đó là tri thức.

Ông mang tri thức vào chiến tranh.

Và sau chiến tranh, ông lại mang kinh nghiệm của chiến tranh vào công cuộc xây dựng nền khoa học, giáo dục của đất nước.

Nhiều năm sau, khi nhìn lại cuộc đời Tạ Quang Bửu, người ta có thể nhớ đến một nhà khoa học, một nhà giáo dục, một nhà quản lý hay một người từng đảm nhiệm những trọng trách quan trọng.

Nhưng có lẽ hình ảnh giản dị nhất vẫn là hình ảnh một người trí thức ngồi viết sách giữa chiến khu.

Ngoài kia là rừng Việt Bắc.

Trong căn nhà đơn sơ là những tờ giấy.

Trên những trang giấy ấy là những công thức, những suy nghĩ và những kiến thức mà ông tin rằng đất nước sẽ cần đến sau chiến tranh.

Ông không biết ngày hòa bình sẽ đến lúc nào.

Nhưng ông chuẩn bị cho ngày ấy.

Bởi vậy, những cuốn sách được viết trong chiến khu không chỉ dành cho những người đang sống trong chiến tranh.

Chúng còn được viết cho những thế hệ sẽ sinh ra sau chiến tranh.

Đó chính là điều làm câu chuyện về Tạ Quang Bửu trở nên đặc biệt.

Có những người chiến đấu để giành lấy ngày mai.

Có những người, ngay giữa chiến tranh, đã bắt đầu xây dựng tri thức cho ngày mai.

Tạ Quang Bửu là một trong những người như vậy.