TẠ QUỐC LUẬT: NGƯỜI ĐẠI ĐỘI TRƯỞNG TRƯỚC CỬA HẦM ĐỜ CÁT

Một lá cờ được kéo lên trong lễ mừng chiến thắng ngày 13 tháng 5 năm 1954 ở Mường Phăng. Theo Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ, người thực hiện nghi thức ấy có Đại đội trưởng Tạ Quốc Luật, người sáu ngày trước dẫn đầu tổ xung kích vào hầm chỉ huy tập đoàn cứ điểm Pháp. Trong các bức ảnh quen thuộc về ngày chiến thắng, người xem thường tìm lá cờ, vị tướng bị bắt hay hàng quân đầu hàng. Câu chuyện của Tạ Quốc Luật nằm giữa những hình ảnh ấy, ở vai trò người chỉ huy một nhóm chiến sĩ trong giờ phút cuối cùng của trận đánh.

Chiến dịch Điện Biên Phủ bước sang ngày thứ năm mươi sáu vào 7 tháng 5. Sau nhiều tuần vây hãm, hệ thống phòng thủ của quân Pháp bị chia cắt. Các đơn vị bộ binh Việt Nam tiến qua những cứ điểm và chiến hào, hướng vào trung tâm Mường Thanh. Đây không phải một cuộc hành quân trên đường trống. Những khu vực vừa giành được còn có nguy cơ bị bắn trả; những nơi đối phương chưa đầu hàng vẫn phải tiếp cận thận trọng. Lệnh tiến quân được thực hiện bởi nhiều đơn vị, trong đó có Trung đoàn 209 thuộc Đại đoàn 312.

Tạ Quốc Luật là Đại đội trưởng Đại đội 360, trực tiếp chỉ huy một mũi tiến công. Hồ sơ chiến dịch của Báo Nhân Dân và Quân đội nhân dân thống nhất rằng ông cùng bốn chiến sĩ đi tới hầm chỉ huy địch. Các tên được ghi nhận gồm Hoàng Đăng Vinh, Bùi Văn Nhỏ, Nguyễn Văn Lam và Đào Văn Hiếu. Nêu đủ tên từng người là cần thiết, bởi trong ký ức công chúng, hình ảnh bắt tướng Đờ Cát-xtơ-ri đôi khi bị giản lược thành hành động của chỉ một chiến sĩ.

Khoảng cuối buổi chiều, đoàn quân tiếp cận căn hầm. Những tư liệu hồi ức kể lại quân Pháp ở dưới hầm đã không còn khả năng tổ chức phòng ngự. Người chỉ huy Việt Nam cần buộc bộ tham mưu đối phương tuyên bố đầu hàng và bảo đảm không có hành động chống trả bất ngờ. Trong lời kể của Hoàng Đăng Vinh, các chiến sĩ bố trí kiểm soát lối ra, còn Tạ Quốc Luật cùng những người được phân công bước vào. Tình huống đòi hỏi bình tĩnh và phối hợp, bởi ngay cả khi thế trận đã ngã ngũ, một sơ suất vẫn có thể gây thương vong.

Báo Quân đội nhân dân cho biết Đại đội trưởng Tạ Quốc Luật dùng tiếng Pháp yêu cầu quân địch đầu hàng. Những sĩ quan trong hầm phải bỏ vũ khí. Các nhân chứng kể Hoàng Đăng Vinh trực tiếp buộc Đờ Cát đứng dậy. Khi ghi lại sự việc, không nên tranh phần công của người này cho người khác. Tạ Quốc Luật chỉ huy tổ; đồng đội thực hiện các vị trí và động tác cụ thể. Công lao tập thể thể hiện rõ nhất chính ở sự phân công ấy, trong khoảnh khắc mà mỗi giây đều có sức nặng.

Những bản tin chính thống ghi thời điểm cánh quân áp sát hầm khoảng 17 giờ 15 phút, và thời điểm đối phương chấp nhận đầu hàng thường được xác định khoảng 17 giờ 30 phút. Khác biệt giữa các mốc được giải thích bởi quá trình tiếp cận, vào hầm và tiếp nhận sự đầu hàng. Điều không thay đổi là ngày 7 tháng 5 năm 1954, bộ chỉ huy tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ bị bắt sống, đánh dấu thất bại của chiến lược quân sự Pháp tại đây. Đó là một biến cố lớn, nhưng đối với người lính trực tiếp tham gia, nó cũng là kết thúc của những tuần dài chiến đấu.

Sau khi đối phương đầu hàng, nhiệm vụ của quân đội không kết thúc ngay trong căn hầm. Bộ đội phải kiểm soát vị trí, xử lý tù binh, thu vũ khí và bảo đảm trật tự ở địa bàn vừa giải phóng. Phía bên ngoài hầm còn những người bị thương, người đã nằm lại trong chiến hào, những chiến sĩ chờ lệnh tiếp theo. Cái kết của một trận đánh trên bản đồ được làm nên từ những công việc cụ thể, nhiều khi không xuất hiện trong bức ảnh chiến thắng.

Ngày 13 tháng 5, lễ mừng chiến thắng tại Mường Phăng ghi nhận Tạ Quốc Luật trong nghi thức kéo Quốc kỳ cùng Đại đội trưởng Lạm Văn Kiên. Một tuần trước, đôi tay ông còn phải ra lệnh và chỉ huy một tổ xung kích giữa chiến trường. Giờ đây, nhiệm vụ mang ý nghĩa biểu tượng: kéo lá cờ của một quân đội đã đi qua năm mươi sáu ngày đêm chiến đấu. Giữa hai sự kiện là cả một cuộc chuyển đổi, từ những bước chân trước cửa hầm đến thời khắc chiến thắng được công bố.

Câu chuyện này không cần một câu nói hào hùng được dựng thêm cho nhân vật. Hồ sơ đã đủ rõ: Tạ Quốc Luật chỉ huy một tổ năm người, đi tới hầm chỉ huy, tiếp nhận sự đầu hàng của bộ tham mưu quân Pháp. Hành động ấy gắn với cuộc chiến của hàng vạn người, không thể tách khỏi công sức của những đơn vị vây hãm, pháo binh, dân công và đồng đội đã hy sinh.

Khi nhìn lại lá cờ ở Mường Phăng, điều đáng nhớ là chính người đại đội trưởng từng đứng trước cửa hầm đã tham dự nghi thức kéo cờ. Một người chỉ huy không đi một mình vào lịch sử. Ông bước tới đó cùng những chiến sĩ trong tổ xung kích, và phía sau họ là những hàng quân đã cùng chịu đựng, chiến đấu suốt mùa xuân Điện Biên.