TẠ THANH SƠN SỐNG MÃI VỚI BÀI HÁT “NAM BỘ KHÁNG CHIẾN”
Tạ Thanh Sơn sinh năm 1921 ở thị trấn Trà Ôn, huyện Trà Ôn, tỉnh Vĩnh Long, con ông Tạ Thanh Sung và bà Nguyễn Thị Chắc, chủ hãng rượu Quảng Đức An tại Thị trấn Trà Ôn. Đó là hãng rượu lớn nhất ở miền Tây Nam Bộ và cũng là gia đình giàu nhất tại quê nhà lúc bấy giờ.
Hồi còn là học sinh ở Collège de Cần Thơ, Tạ Thanh Sơn được bạn cùng lớp khen đẹp trai, học giỏi, hiền hậu, điềm đạm và chân tình với bạn bè.
Sớm hiểu biết cách mạng, năm 1940 Tạ Thanh Sơn đã đứng vào hàng ngũ của những sinh viên và học sinh yêu nước. Từng tham gia vào phong trào Thanh niên tiền phong hoạt động ở vùng đô thị Cần Thơ, nhờ vậy mà anh có điều kiện giao lưu với bật đàn anh, trong đó có Lưu Hữu Phước, Nguyễn Mỹ Ca… Cũng từ ấy, anh càng hào hứng với cây đàn Mandolin và tập tành viết nhạc.
Là một nhà giáo yêu nước, anh tham gia kháng chiến từ năm 1945 và công tác tại Ty Thông tin tuyên truyền tỉnh Sa Đéc, do ông Nguyễn Việt Nam làm trưởng Ty, cơ quan đóng ở kinh 4 Đồng Tháp Mười.
Xuất phát từ lòng yêu nước, căm thù bọn thực dân Pháp xâm lược và với khí thế của cuộc kháng chiến lúc bấy giờ, bài hát "Nam Bộ kháng chiến" được anh sáng tác vào ngày 25/9/1945, lúc anh 24 tuổi, tại làng Mỹ Xương, chiến khu Đồng Tháp, sau khi anh dự lớp huấn luyện chính trị khoá Quách Văn Cự và được giao nhiệm vụ làm công tác thông tin tuyên truyền. Bài hát được đăng lần đầu tiên trên báo Độc Lập và theo con đường phổ biến thông thường ở chiến khu là chép tay và truyền miệng.
Trong một bài báo nhan đề "Lần cuối cùng gặp lại tác giả bài hát Nam Bộ kháng chiến" ( nhân kỉ niệm 51 năm ngày Nam Bộ kháng chiến ), ông Trường Sơn Chí Ung Ngọc Ky, nguyên cán bộ cao cấp Ủy ban hành chánh Nam bộ thời kỳ 1946-1947, nhắc lại những kỉ niệm đẹp đối với Tạ Thanh Sơn, có ghi:
"Nói gặp lại, vì từ khi rời khỏi trường Collège de Cần Thơ (nay là trường PTTH Châu Văn Liêm) anh Tạ Thanh Sơn và tôi chưa từng gặp nhau. Chúng tôi là bạn học cùng lớp, anh ở lớp A, tôi ở lớp B, lại là cùng quê tỉnh Cần Thơ (quận Trà Ôn quê anh thuở ấy thuộc Cần Thơ).
Trong thời kỳ đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp, trải qua nhiều công tác được cấp trên giao phó, đến nhiều địa điểm khác nhau, tôi từng nghe các anh chị hát bài hát " Nam bộ kháng chiến ", sao mà nó dễ làm rung động lòng người và mau thấm vào tim óc của người kháng chiến, nhất là những câu như: "Mùa thu rồi, ngày hăm ba ta đi theo… Nóp với giáo mang ngang vai nhưng thân trai nào kém oai hùng… Cờ thắm phất phơ ngang trời, sao vàng xao xuyến khắp nơi bưng biền…". Nhưng không biết ai là tác giả ?
Theo giọng hát đều đều, không kém trầm hùng của hết tốp giao liên này đến tốp giao liên nọ, tôi quên hết nỗi vất vả đường dài với bụng ăn không được no. Mò mẫm đi đường trơn trong đêm, tôi mỉm cười với cụm từ "Nóp với giáo" (làm gì có giáo, tầm vong thôi!) " Sao vàng xao xuyến khắp nơi bưng biền " (sao lại chỉ có bưng biền ? ).
Khoảng đầu năm 1947, về đến Nam bộ giữa Đồng Tháp Mười mênh mông những bưng cùng biền, tôi tự trả lời, có lẽ tác giả là người ở quanh vùng này.
Đến cơ quan Ty Thông tin tuyên truyền tỉnh Sa Đéc do anh Nguyễn Viết Nam (Hai Nam) làm trưởng ty, tôi chưa hết xúc động trước cảnh anh Hai Nam chống nạng đi một chân do trận đánh vào thành phố Sài Gòn trong đêm 24/9/1945, thì hết sức bất ngờ được gặp anh Tạ Thanh Sơn tại đó… Chúng tôi ôm nhau, nhìn nhau từ đầu đến chân, rồi cười to, lại ôm nhau khôn xiết mừng rỡ ! Anh Nguyễn Việt Nam hỏi vui:
- Anh biết ai đây không ?
- Tạ Thanh Sơn chớ ai !
- Nhưng có biết ảnh là tác giả "Nam Bộ kháng chiến" chưa ?
- Bài " Nam Bộ kháng chiến " nào ?
Anh Nguyễn Việt Nam nhìn Tạ Thanh Sơn cười:
- Anh cho dợt lại bài hát cho ảnh biết.
Vẫn còn dáng dấp mũm mĩm, bẽn lẽn như hồi ở Collège, anh cho tập hợp "đoàn kịch", đứng giữa hàng đầu là một thanh niên mang lá cờ đỏ sao vàng. Anh Tạ Thanh Sơn nhẹ nhàng vung tay theo kiểu nhạc trưởng, vừa hô nhỏ: một hai… vừa hất mái tóc hơi dài lên, tức thì "đoàn kịch" cất giọng mạnh mẽ, trầm hùng, những lời mà các tốp giao liên đã nói tiếp nhau hát như không dứt trên suốt đoạn đường dài mà tôi đi qua.
Tôi bất giác nói: "Trời ơi! Nó đây sao!" Vừa trố mắt nhìn hết anh Nguyễn Việt Nam đến anh Tạ Thanh Sơn, trong lúc anh hơi cuối đầu khiêm nhường và bẽn lẽn cười phô hàm răng đẹp như hồi nào.
Bài hát chấm dứt, tôi ôm anh, hỏi dồn dập:
- Anh học nhạc hồi nào, ở đâu ? Bắt đầu sáng tác lúc nào ? Viết bài "Nam Bộ kháng chiến" bao giờ ?
Anh không trả lời, vẫn cười với nụ cười " hết miệng" quen thuộc, phô trọn hàm răng đẹp . Dù mái tóc hơi lùm xùm do ít có điều kiện và phương tiện hớt tóc lúc ấy, dù đi chân đất với chiếc áo bà ba đen và chiếc quần cụt đen đã bạc màu (tình cảnh ăn mặc chung của chúng tôi thuở ấy do hiếm vải sồ), anh Tạ Thanh Sơn không giảm mấy về nét khôi ngô thiên phú của một thanh niên có nước da trắng trẻo, đôi môi hơi hồng, có cái miệng cười tươi rộng mở với hàm răng hiếm có ở giới trai.
Anh khiêm nhường và bẽn lẽn nói lắp bắp:
- Do cảm xúc, tôi viết đại…anh Hai Nam thấy được cho " đoàn kịch " hát thử. Rồi đồng bào thích, hát truyền miệng…
Anh Nguyễn Việt Nam vui vẻ nói xen vào :
- Anh biết không, nhiều người không thuộc hết lời, hoặc hát những lời chưa thật chính xác, nhưng do điệu nhạc trầm hùng của nó, lại có câu " Một lòng nguyện với tổ tiên " rất phù hợp với lòng trung hiếu của đồng bào nên đồng bào rất thích.
Giữa Đồng Tháp Mười lộng gió, mái tóc anh Tạ Thanh Sơn bay bay, với bộ đồ đen ngả màu, chân đất, tôi thấy anh vẫn rất đẹp, không phải cái đẹp của ngày xưa mà một cái đẹp hùng tráng.
Tôi không ngờ cuộc gặp lại giữa bạn cũ, trở thành một nhạc sĩ yêu nước, nổi tiếng từ bài hát đó, tôi không ngờ cuộc gặp lại anh vào đầu năm 1947, giữa chiến khu Đồng Tháp Mười lừng danh , lại là lần gặp sau cùng! ".
Có thể nói, từ khi bài hát ra đời cho đến nay, dư luận trong giới âm nhạc và công chúng nếu đã từng một đôi lần hát hoặc thưởng thức, đều có một sự đánh giá gần như đồng nhất: Bài hát " Nam bộ kháng chiến " của Tạ Thanh Sơn, là một trong những bài hát cách mạng có sức sống mãnh liệt. Với âm điệu và lời ca đơn giản, đầy nhiệt quyết cách mạng, bài hát đã nhanh chóng đi vào lòng người và sống mãi với thời gian.
Vinh dự thay nhà trí thức, người nhạc sĩ tài hoa ấy đã để lại trong kho tàng âm nhạc Việt Nam một trang sử hùng ca bất hủ.
Khoảng cuối năm 1947, Tạ Thanh Sơn trong một lần đi công tác bị giặc Pháp bắt. Chúng giam anh tại khám lớn Sài Gòn. Trong thời gian bị giam, tình cờ anh gặp tên quan Tây cùng học chung trường với anh ở Huế. Tên này gặng hỏi anh: " Vì sao ông học giỏi mà không chịu ra làm việc cho Pháp, lại theo Việt Minh làm giặc?''. Anh trả lời : " Ông có Tổ quốc của ông, tôi có Tổ quốc của tôi, lẽ nào tôi theo các ông chống lại dân tộc, đất nước tôi sao?".
Khuyên dụ anh không được, có lẽ do gốc Tây học nên anh chỉ bị lưu đày sang Pháp. Ở đó anh tiếp tục liên hệ với lực lượng tiến bộ của Pháp để hoạt động. Đến năm 1949 anh trở về Việt Nam và dạy học ở trường Huỳnh Khương Ninh (Sài Gòn), đồng thời tiếp tục hoạt động trong phong trào yêu nước của quần chúng đô thành.
Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, anh trở lại thành phố Cần Thơ, nhận chức Chủ tịch Uỷ ban mặt trận Tổ quốc phường Cái Khế. Đến năm 1980, anh quay về quê sinh sống, tịnh dưỡng tuổi già và đã qua đời năm 1986. Còn người vợ của nhạc sĩ thì từ trần vào năm 2003, tại nhà riêng ở thành phố Hồ Chí Minh.
Tạ Thanh Sơn, có 3 người con : hai trai, một gái. Người con út là liệt sĩ Tạ Thanh Duy Bình, chiến sĩ trinh sát, hy sinh tại chiến trường Campuchia, đến nay vẫn chưa tìm được hài cốt. Một người con trai ở quê nhà cùng với cô ruột Tạ Thị Lan ( em của nhạc sĩ ), người con gái thì làm ăn tại thành phố Hồ Chí Minh.
Một dịp, tôi về làm việc ở huyện Trà Ôn, đúng vào kỉ niệm ngày Nam Bộ kháng chiến (23/9/1996), tôi không thể không nhắc đến một góc kỉ niệm về nhạc sĩ Tạ Thanh Sơn và xin chân thành đề nghị với đồng chí Nguyễn Thành Liêm, Bí thư huyện uỷ : " Có lẽ hàng năm vào ngày 23/9, lãnh đạo huyện nên cử đại diện đến viếng thăm nơi thờ tự của nhạc sĩ Tạ Thanh Sơn ".
Và chiều hôm ấy, tôi hân hạnh được cùng đoàn đại biểu của huyện, lần đầu viếng thăm nhà Tạ Thanh Sơn và thắp nhang cùng tưởng niệm nơi thờ của nhạc sĩ. Trong lời khấn, tôi đọc thầm câu : " Xây giang sơn hạnh phúc giống nòi. Nền độc lập khắc nước Nam. " Ý nguyện trong bài hát đã thành hiện thực, là người từng hát bài hát " Nam Bộ kháng chiến " , tôi ngưỡng mộ và quý trọng anh ấy.
