Tạ Văn Bân – người đầu bếp cách mạng và hành trình từ người phụ bếp đến người nuôi giấu đồng chí Trần Phú

1. Tuổi thơ mồ côi và những năm tháng phiêu bạt

Tạ Văn Bân mồ côi cả cha lẫn mẹ khi mới 12 tuổi. Không nơi nương tựa, cậu bé bỏ làng lên Hà Nội, sống lang thang giữa phố phường một thời gian trước khi được nhận vào làm phụ bếp cho một gia đình.

Nhờ tính tình hiền lành, chăm chỉ, Bân được mọi người yêu quý. Năm 16 tuổi, ông còn được một người đồng hương truyền dạy một số võ thuật để tự bảo vệ mình.

Sau nhiều năm làm phụ bếp ở Hà Nội, Tạ Văn Bân theo những người cùng quê đi tha phương vào Sài Gòn. Tại đây, ông xin làm phụ bếp trên một tàu binh của Pháp. Công việc này đưa ông đến nhiều bến cảng trên thế giới và mở ra bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời.

2. Gặp Nguyễn Ái Quốc và đến với con đường cách mạng

Trong thời gian làm việc tại Pháp, Tạ Văn Bân có cơ hội gặp Nguyễn Ái Quốc. Cuộc gặp đã thay đổi cuộc đời người thanh niên từng trải qua nhiều năm phiêu bạt.

Được Nguyễn Ái Quốc giác ngộ và dẫn dắt, Tạ Văn Bân tham gia hoạt động cách mạng. Cuối năm 1928, ông được giao nhiệm vụ trở về Việt Nam gây dựng cơ sở.

Trở về nước, ông hoạt động tại Hải Phòng, tham gia cùng công nhân Nhà máy Xi măng Hải Phòng đấu tranh đòi tăng lương, giảm giờ làm. Sau đó, thông qua các mối liên hệ với những người hoạt động cách mạng ở Hải Phòng, ông được hướng dẫn lên Hà Nội tiếp tục hoạt động.

3. Nghề đầu bếp trở thành “vỏ bọc” hoạt động cách mạng

Vốn có tay nghề nấu ăn và đặc biệt thành thạo các món ăn phương Tây, Tạ Văn Bân xin làm đầu bếp cho một sĩ quan Pháp. Sau đó, nhờ người bồi Hai Dung giới thiệu, ông vào làm đầu bếp cho gia đình Duot Bertheur, một thanh tra tài chính thuộc một cơ quan của Phủ Toàn quyền Đông Dương.

Công việc này đưa ông vào làm việc tại căn biệt thự số 7 phố Jean Soler, nay là số 90 phố Thợ Nhuộm, Hà Nội.

Đây không chỉ là nơi ông kiếm sống mà còn trở thành địa điểm quan trọng trong lịch sử cách mạng Việt Nam.

4. Bí mật nuôi giấu đồng chí Trần Phú

Tháng 5-1930, Tạ Văn Bân bí mật đưa đồng chí Trần Phú vào tầng hầm căn nhà. Ông bố trí cho đồng chí Trần Phú ở một căn buồng nhỏ nằm giữa khu bếp và gian chính – gần nơi mình ở, thuận lợi cho việc che giấu.

Trong thời gian ở đây, đồng chí Trần Phú đã soạn thảo Luận cương chính trị của Đảng Cộng sản Đông Dương.

Vai trò của Tạ Văn Bân vì vậy không chỉ là một người đầu bếp mà còn là người trực tiếp bảo vệ, che giấu và tạo điều kiện để một trong những văn kiện quan trọng của cách mạng Việt Nam được hình thành.

5. Bị bắt và đày lên nhà tù Sơn La

Hoạt động bí mật của Bếp Bân cuối cùng bị phát hiện do có kẻ chỉ điểm. Khoảng tháng 12-1930, ông bị bắt và bị kết án đày lên nhà tù Sơn La.

Đến năm 1934, Tạ Văn Bân vượt ngục thành công và được phân công vào Quảng Trị hoạt động. Tại đây, ông gặp Ngô Thị Cận – một nữ chiến sĩ cách mạng quê Triệu Phong, từng hoạt động cùng đồng chí Lê Duẩn. Hai người nên duyên vợ chồng vào cuối năm 1934.

Gia đình lần lượt có những người con đầu tiên được sinh ra tại quê mẹ.

6. Lần thứ hai bị bắt và cuộc đấu trí trong nhà tù Sơn La

Cuối năm 1936, khi đang hoạt động tại Sài Gòn, Tạ Văn Bân tiếp tục bị thực dân Pháp bắt và lần thứ hai bị đưa lên giam tại nhà tù Sơn La.

Biết Bếp Bân có nghề nấu ăn, viên chỉ huy nhà tù cho phép ông ra khỏi xà lim để lo việc cơm nước cho gia đình hắn. Sau đó, ông còn được phép đi chợ.

Chính những khoảng thời gian tưởng như bình thường ấy lại trở thành cơ hội để Bếp Bân tiếp tục hoạt động. Ông tranh thủ học tiếng Thái và tìm cách liên lạc với người dân địa phương.

7. Góp phần giúp các chiến sĩ cách mạng vượt ngục

Trong những lần đi chợ, Tạ Văn Bân móc nối được với một thanh niên địa phương tên Lò Văn Giá.

Lò Văn Giá sau này trở thành người dẫn đường, giúp các đồng chí Nguyễn Lương Bằng, Trần Đăng Ninh, Lưu Đức Hiểu và Nguyễn Văn Trân vượt ngục Sơn La an toàn.

Điều đó cho thấy sự nhạy bén, mưu trí của Tạ Văn Bân ngay cả trong hoàn cảnh bị kẻ thù kiểm soát nghiêm ngặt. Từ công việc được giao để phục vụ chính quyền thực dân, ông đã biến nó thành một phương tiện để tiếp tục gây dựng liên lạc và hỗ trợ cách mạng.

8. Sau Cách mạng Tháng Tám và những năm cuối đời

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, chính quyền cách mạng đón Tạ Văn Bân ra khỏi nhà tù Sơn La. Ông trở về quê, vừa công tác vừa phục hồi sức khỏe và tiếp tục xây dựng gia đình.

Đến năm 1958, gia đình ông mới thực sự được sum họp. Nhà nước bố trí gia đình sống tại tầng 1 ngôi nhà số 90 phố Thợ Nhuộm.

Năm 1960, tầng hầm của căn nhà được bảo tồn làm di tích ghi dấu nơi đồng chí Trần Phú viết dự thảo Luận cương chính trị. Tạ Văn Bân sau đó được điều từ Văn phòng Trung ương Đảng về công tác tại Phòng Bảo tồn - Bảo tàng, Sở Văn hóa Hà Nội.

Năm 1966, ông nghỉ hưu và gia đình chuyển về số 57 phố Lê Văn Hưu. Tạ Văn Bân qua đời ngày 7-5-1989. Vợ ông mất trước đó 10 năm. Hiện hai cụ an nghỉ tại Khu A, Nghĩa trang Văn Điển, Hà Nội.

9. Giá trị và ý nghĩa của câu chuyện

Cuộc đời Tạ Văn Bân là một hành trình đặc biệt: từ một cậu bé mồ côi, phải bươn chải kiếm sống, ông trở thành một người chiến sĩ cách mạng hoạt động bí mật và đóng góp vào những thời khắc quan trọng của lịch sử.

Điểm nổi bật trong câu chuyện về Bếp Bân là sự kết hợp giữa nghề nghiệp, trí thông minh và lòng yêu nước. Nghề đầu bếp giúp ông tiếp cận những gia đình quan chức Pháp, tạo vỏ bọc thuận lợi để hoạt động; sự mưu trí giúp ông che giấu cán bộ, xây dựng liên lạc ngay trong tù; còn lòng kiên định giúp ông không khuất phục trước những lần bị bắt, tù đày.

Đặc biệt, việc ông nuôi giấu đồng chí Trần Phú và góp phần tạo điều kiện để Luận cương chính trị được soạn thảo đã làm cho ngôi nhà số 90 phố Thợ Nhuộm trở thành một địa điểm có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử cách mạng Việt Nam.