Tài năng và nhân cách Tiến sĩ Đặng Xuân Bảng

Năm 1873, đội quân xâm lược của thực dân Pháp tấn công Thành Đông (TP Hải Dương), Tuần phủ Đặng Xuân Bảng cùng quan quân nơi đây dồn sức xây dựng phòng tuyến kháng chiến và chiến đấu rất ngoan cường. Theo sử sách ghi: “Pháo thần công và súng kíp nhỏ bị trọng pháo đặt trên tàu chiến đè bẹp”…, Thành Đông thất thủ. So với các tỉnh, thành lân cận thì Thành Hải Dương “mất trong thế lấy lại”. Nhưng triều đình đã triệu ông về Kinh đô Huế chờ nghị xét (kỷ luật). Hai năm sau kết luận của triều đình là: không có sơ suất, cố gắng chiến đấu giữ thành, rút lui bảo toàn lực lượng và Tiến sĩ Đặng Xuân Bảng được điều ra xã Yên Mao, huyện Bất Bạt, tỉnh Sơn Tây (nay thuộc TP Hà Nội) mộ phu lập đồn điền, sau đó ông được phục chức Quang lộc tự Thiếu Khanh, lãnh chức Đốc học Nam Định. Năm 1886, khi làm Đốc học tỉnh Nam Định, Tiến sĩ Đặng Xuân Bảng còn dành tâm sức, tổ chức khai hoang phục hoá lập ra ấp Tả Hành, xã Văn Lâm, huyện Thư Trì (tỉnh Thái Bình). Dưới thời Vua Đồng Khánh, ông đã từ chối chức quan cao hơn của Triều đình mà xin về nghỉ. Vua đồng ý và cho hưởng chế độ Tuần phủ (chức cao nhất trong thời gian làm quan của ông). Đặng Xuân Bảng được người đời kính trọng là vị quan thanh liêm, nghĩa khí, một lòng vì nước, vì dân. Thời gian về nghỉ tại quê, ông lại dồn tâm sức vào việc viết sách, dạy học, lập thư viện Hy Long “sách chứa đầy 6 gian nhà ngói”; làm tiên chỉ tư văn ở huyện và hướng dẫn nông dân khai hoang mở rộng cấy cày… Ông đã viết gần 20 cuốn sách về các lĩnh vực: lịch sử, địa lý, địa chí và văn hoá ứng xử. Tiêu biểu là các tác phẩm: “Nam phương danh vật khảo”, “Độc sử bị khảo”, “Thiên đình Việt sử”… Nhờ công dạy bảo ân tình thấu đáo của Tiến sĩ Đặng Xuân Bảng, hàng chục học trò của ông đã đỗ đạt thành danh. Trong số đó có Vũ Tuân, người làng Lương Ngọc, tỉnh Hải Dương đỗ thủ khoa thi Hương năm 1900, đỗ Phó bảng năm 1901. Các học trò rất mến mộ tài đức của ông. Khi ông mất (năm 1910), có tới 300 học trò xin chịu tang. Kế thừa tài năng, nhân cách của Tiến sĩ - Tuần phủ Đặng Xuân Bảng, các thế hệ tiếp nối trong gia tộc như Đặng Xuân Thiều, Đặng Xuân Viện, Đặng Xuân Mậu, Đặng Quốc Bảo, Đặng Xuân Kỳ… đã trở thành những trí thức, nhà văn hoá, cách mạng và quân sự danh tiếng, có nhiều đóng góp cho dân tộc và đất nước. Đặc biệt cháu nội ông là Đặng Xuân Khu (Trường Chinh - 1907-1988) đã trở thành lãnh tụ của Đảng và Nhà nước ta, từng giữ trọng trách: Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội./.