Tài ứng khẩu của Bác

Bác là một lãnh tụ, nhƣng khi hoà mình với nhân dân, không chỉ bằng những lời giáo huấn đơn điệu, mà là sự kết hợp hài hoà giữa tác phong quần chúng, những lời nói bình dị, dễ hiểu và khả nǎng gây cƣời , sự dí dỏm tự nhiên. Phản xạ, ứng đáp nhanh nhạy trƣớc mọi tình huống ở Bác có nét đặc trƣng riêng, đã trở thành thói quen phù hợp với từng đối tƣợng tiếp nhận, thích ứng với mọi hoàn cảnh xung quanh. Đó là kết quả của một trí tuệ mẫn tiệp của thái độ, phong cách quần chúng. Bác luôn tạo nên một không khí hoà đồng, một mối liên hệ gần gũi giữa ngƣời nói, ngƣời nghe, xoá đi những cách biệt, những suy nghĩ tự ty của ngƣời dân trƣớc lãnh tụ và đƣa lại không khí tự nhiên vốn có giữa con ngƣời với con ngƣời. Nó không dừng lại ở nghệ thuật ứng xử mà là phản xạ tự nhiên của lãnh tụ rất nhân dân. Một lần tại bữa tiệc do Hầu Chí Minh (ngƣời góp phần đƣa Bác ra khỏi nhà tù của Tƣởng Giới Thạch) chủ nhiệm Cục chính trị đệ tứ chiến khu chiêu đãi, hôm đó có Bác và Nguyễn Hải Thần cùng dự. Nguyễn Hải Thần rất tự phụ về vốn Hán học của mình và nhân dịp này đã ra một vế đối: "Hầu Chí Minh - Hồ Chí Minh, lƣơng vị đồng chí, chí giai minh" (Hầu Chí Minh - Hồ Chí Minh hai vị đồng chí, chí đều sáng). Khi mọi ngƣời còn đang nghĩ vế đáp, thì Bác ứng khẩu: "Nhĩ cách mệnh ngã cách mệnh, đại gia cách mệnh, mệnh tất cách (anh cách mạng tôi cách mạng, mọi ngƣời cách mạng, mạng phải cách). Chỗ khó và hay của về đối là hai chữ "chí và minh" là tên của hai nhân vật chính trong bữa tiệc, cái tài tình của vế đáp của Bác là vừa kịp thời, hợp cảnh và chuẩn chỉnh cả ý lẫn từ nhƣng nâng tầm nhận thức, tƣ tƣởng cao hơn, mang tính cách mạng hơn. Hầu Chí Minh hết lời ca ngợi ngƣời đối đáp "đối tuyệt lắm, tuyệt lắm". Nguyễn Hải Thần cung kính thốt lên: "Hồ Tiên sinh, tài trí mẫn tiệp, bội phục, bội phục". Nǎm 1946 Bác sang Pháp, ngƣời phụ trách làm hộ chiếu xin phép Bác làm thủ tục. Bác vui vẻ nói: "Chú cứ hỏi, Bác trả lời đầy đủ". Đến câu thân sinh Bác là gì? Bác cƣời, trả lời hóm hỉnh: "Bác là Hồ Chí Minh thì, ông cụ thân sinh là... Hồ Chí Thông!". Mọi ngƣời nhìn nhau cƣời vui vẻ. Một lần có nhà báo nƣớc ngoài hỏi Bác: "Có phải Hồ Chí Minh là Nguyễn Ái Quốc không?". Bác trả lời: "Ông cứ đến ông Nguyễn Ái Quốc mà hỏi". Lần khác nhà báo nƣớc ngoài xin phỏng vấn Bác, ông ta đặt câu hỏi: "Thƣa Chủ tịch, trƣớc hoạt động ở nƣớc ngoài, vào tù ra khám, nay làm Chủ tịch nƣớc. Chủ tịch thấy có thay đổi trong đời mình không?" Bác trả lời hóm hỉnh: Không, không có gì thay đổi cả, lúc bị tù ở Quảng Tây luôn luôn có hai lính gác giải đi, lúc trong tù mỗi ngày 5 phút đƣợc hai ngƣời lính bồng súng dẫn ra dạo chơi. Nay làm Chủ tịch nƣớc đi đâu cũng có hai đồng chí mang súng lục đi theo, ông thấy có gì thay đổi không nào?"- Nǎm 1946, trên đƣờng từ Pháp về Việt Nam đến vùng biển Cam Ranh, Bác nhận đƣơc bức điện của Đô đốc Đác-giǎng-li-ơ xin gặp Bác trong cảng, mục đích của chúng là giễu võ dƣơng oai để uy hiếp tinh thần Bác. Trong bộ quần áo giản dị Bác ngồi giữa một bên là Đô đốc hải quân Pháp, bên kia là Thống soái lục quân Pháp ở Viễn đông với những bộ quân phục sáng loáng các thứ bội tinh, quân hàm, quân hiệu. Đác giǎng-li-ơ giọng mỉa mai bóng gió: "Thƣa ông Chủ tịch ông đã đƣợc đóng bộ khung rất đẹp của hải và lục quân đó"- Bảc thản nhiên mỉm cƣời: "Đô đốc biết đó, giá trị là ở bức họa chứ không phải bộ khung. Chính bức hoạ đem lại giá trị cho bộ khung". Bất ngờ và cay cú trƣớc tài ứng xử thông minh của Bác, cả hai không dám nói xách mé nữa mà to ra rất lịch lãm và kính phục. Lần khác, Bác lên tàu đàm phán với Đô đốc Đác-giǎng-li-ơ ở Vịnh Hạ Long, khi gặp Bác chủ động ôm hôn Đô đốc, các đồng chí đi theo thắc mắc, Bác nói: "Đánh nhau thì đánh nhau, mình hôn nó một cái thì có mất gì". Hôm sau báo chí đƣa ảnh và bình luận... "Hồ Chủ tịch ôm hôn Đô đốc chính là ôm chặt để bóp chết". Khi bàn về quy định các phù hiệu đi lại trên xe của ủy ban liên hiệp thi hành Hiệp định Giơ-ne-vơ, phía Pháp đề nghị trên xe có hai lá cờ một bên của ta một bên của Pháp, còn phía dƣới là cờ chính quyền Bảo Đại. Việc đƣợc hỏi ý kiến Bác. Bác bảo cứ chấp nhận đi rồi sẽ có những diễn biến lý thú. Đúng nhƣ Bác nói, khi xe đi đến đâu dân cũng chế giễu lá cờ ǎn theo ngoại bang. Chuyện tếu lan khắp nơi "3 cột 3 cờ" có ý nhạo báng cờ Bảo Đại. Bọn bù nhìn ngụy quyền phản đối đòi thay đổi. Ta lấy cớ, đó là ý của Pháp nêu ra. Thời kỳ kháng chiến chống Pháp, có một cán bộ cao cấp nƣớc ngoài khi đứng trƣớc hàng quân cứ nói thao thao bất tuyệt nào là chê ta cái này cái nọ, cứ yêu cầu làm theo họ thế này thế kia. Bác nghe, rất bực nhƣng không nói gì. Đến giờ nghỉ, cùng ngồi uống nƣớc Bác giới thiệu đồng chí Hoàng Đạo Thuý trƣớc đây là hƣớng đạo sinh, nay là cán bộ phụ trách công tác thông tin của quân đội. Vị cán bộ nọ hết sức thắc mắc vì sao lại giao một nhiệm vụ quan trọng nhƣ thế cho một hƣớng đạo sinh, Bác bảo, "Nƣớc chú khác, nƣớc chúng tôi khác", Ông ta chắc hiểu ý Bác. Đầu nǎm 1950, Chính phủ nƣớc "anh cả" mở tiệc chiêu đãi trọng thể Chủ tịch nƣớc láng giềng của ta. Hôm chiêu đãi có mời Bác đến dự. Khi chuyện trò Bảc hỏi đồng chí Chủ tịch nƣớc "anh cả": "Các đồng chí đã ký hiệp ƣớc với nhau, nhân dịp tôi ở đây chúng ta cùng ký một hiệp ƣớc với nhau". Chuyến đi của Bác lúc đó là đi bí mật, nên đồng chí Chủ tịch trả lời Bác là: "Ngƣời ta sẽ nói đồng chí ở đâu đột ngột đến thì không tiện". Bác trả lời: "Cái đó dễ thôi, đồng chí cho một chiếc máy bay, đƣa tôi bay một vòng trên trời, sau đó cho ngƣời ra đón, rồi quay phim chụp ảnh đƣa tin là ổn". Nǎm 1967 Liên Xô quyết định tặng Bác huân chƣơng Lênin. Nếu Bác từ chối không nhận thì không thuận cho quan hệ ngoại giao. Bác vốn xƣa nay chƣa bao giờ nhận huân chƣơng, lần này Bác có cách từ chối khéo. Bác viết thƣ chỉ xin hoãn việc trao huân chƣơng, chờ khi nào giải phóng hoàn toàn Tổ quốc lúc đó Bác sẽ thay mặt nhân dân Việt Nam, nhận huân chƣơng cao quý đó - Hôm sau các báo ở Liên Xô đǎng trang trọng trên trang nhất quyết định tặng huân chƣơng của Bác. Qua đó nhân dân Liên Xô càng yêu quý Bác hơn. Nhớ lần Bác đến thǎm một nông trƣờng ngoại ô Ki-ép, Bác đi xuống nơi công nhân đang lao động, thấy Bác ǎn mặc giản dị ai cũng quý, cũng muốn đến gần. Khi đó có một cô công nhân đứng cạnh Bác mạnh dạn hỏi: "Thƣa Bác, cháu trộm nghĩ một mình Bác chắc không tiêu hết lƣơng Chủ tịch nƣớc?". Bác nhẩm tính và vui vẻ trả lời: "Thế tính ra lƣơng cháu gấp đôi lƣơng Bác đấy". Hồi kháng chiến chống Pháp, Bác thƣờng đi xuống thǎm các đơn vị cơ sở. Một lần đi thǎm xƣởng quân giới Lê Tổ. Bác trả lời các câu hỏi của anh chị em ngắn gọn dễ hiểu. Có ngƣời hỏi, khi nào thì đồng tiền Việt Nam trở lại giá trị nhƣ khi nó mới có, Bác trả lời: "Khi các cô các chú tǎng gia sản xuất tǎng hai lần thì nó trở lại hai lần tǎng ba lần nó trở lại ba lần". Có ngƣời hỏi, Đảng ta sắp ra công khai, vậy Bác có ra không, tên thật Bác là gì? Khi nói đến Bác có ra không? Cả hội trƣờng cùng cƣời. Bác nói: "Đấy, cƣời là trả lời rồi đấy". "Tên thật Bác là Bác". Có câu hỏi: "Khi nào thì Bác có Bác gái?" toàn thể reo cƣời, Bác trả lời:"Khi nào có thì Bác sẽ trả lời" Câu hỏi tiếp: "Phụ nữ các nƣớc dân chủ họ làm gì ạ?". Bác trả lời: "Họ cũng lao động tǎng gia sản xuất, và học hát, các cô các thím thua họ ở chỗ học hát"... Nǎm 1948, nhân ngày phong Đại tƣớng cho đồng chí Võ Nguyên Giáp, Bác vui vẻ ra câu đối "Giáp phải giải Pháp", Các vị có mặt gặp thế bí vì câu vế đối nói lái này gói gọn ý Đại tƣớng Giáp phải giải giáp đƣợc thằng Pháp. Ông Tôn Quang Phiệt nhìn Bộ trƣởng Bộ Tài chính Lê Vǎn Hiến đọc vế đối "Hiến tài, hái tiền" Bác khen vế đối hay, đạt cả ý lẫn lời, nên Bác tặng tác giả một quả cam. Sau một cuộc họp lớn, giữa trƣa hè nắng đẹp, mọi ngƣời đề nghị ra sân chụp chung ảnh với Bác, mọi ngƣời đứng đâu vào đấy cả rồi, thợ ảnh cứ chạy bên này bên kia chọn góc chụp, Bác đứng cạnh nhà thơ Tú Mỡ Bác nói vui: "Chú chụp nhanh không thì tất cả bọn này thành Tú Mỡ cả," Mọi ngƣời đƣợc phen cƣời vui vẻ. Bác vừa nói theo nghĩa tiếng Pháp (Tout là tất cả, mỡ là mồ hôi) vừa theo nghĩa tiếng ta, ngụ ý dí dỏm, vui vẻ. Đồng chí Nguyễn Đǎng Bảy, thời kỳ kháng chiến là phóng viên nhiếp ảnh thông tin Trung ƣơng, khi chụp đƣợc một số ảnh của Bác, anh em bàn đƣa ra trƣng bày triển lãm. Hôm đó Bác tình cờ vào xem. Đồng chí- đang hý hoáy trang trí, Bác hỏi: "Chú treo đƣợc bao nhiêu bức ảnh tất cả?". Đồng chí Bảy trả lời Bác là đƣợc tất cả 20 tấm ạ, Bác nói: "Hơn chứ, chú đếm lại xem thử". Đồng chí đếm đi tính lại cũng chỉ có 20. Lúc ấy, Bác cƣời, chỉ vào mình và nói: "Còn đây là chiếc thứ 21 chứ". Hôm khai mạc lớp chỉnh huấn có vui vǎn nghệ. Có đồng chí xung phong lên đọc thơ của Huy Cận, Bác hỏi vui "Cái tác thật (tác giả bài thơ) có ở đây không?". Nhà thơ Huy Cận thƣa có "Thế thì mời tác thật lên đọc thơ của mình cho nó thật hơn". Sau Bác hỏi "Có chú nào dân tộc Mƣờng lên hát một bài tiếng Mƣờng cho mọi ngƣời thƣởng thức". Có đồng chí xung phong đọc bài thơ lục bát tiếng Kinh, đọc lơ lớ bỏ hết dấu, Bác bảo "đấy không phải tiếng Mƣờng". Bác đến thǎm nhà chị Loan (ngƣời kéo cờ ở quảng trƣờng Ba Đình ngày 2-9) ở chiến khu vào đến nhà thấy đông con nhỏ, Bác nói vui? "ồ tƣởng đây là nhà cô Loan, hoá ra mình vào nhầm nhà trẻ". Biết Bác phê bình khéo, chị gƣợng cƣời vả báo cáo: "Thƣa Bác đây là "tiểu đội" của vợ chồng cháu đấy ạ", Bác vui vẻ bảo chị tập trung "tiểu đội", cứ lần lƣợt bé nhất đứng trƣớc để Bác chia kẹo, chị đang loay hoay sắp xếp đội hình, Bác bảo "Tiểu đội trƣởng cũng đứng vào hàng chứ", Bác chia kẹo cho các cháu và cho cả chị nữa. Khi đến lƣợt chị, Bác nói vui: "Bác khen là cô đã có công nuôi dạy các cháu ngoan". Nhớ lần Bác đến thǎm một gia đình cán bộ, thấy ba cháu gái xinh xắn ra chào Bác, Bác hỏi vợ chồng chủ nhà tên các cháu là gì, chị chủ nhà thƣa Bác tên các cháu là Thu Thuỷ, Thu Thảo, Thu Vân, Bác cƣời hiền lành và nói: "Sao đặt "vǎn chƣơng": thế, gọi là Thu Ngô, Thu Sắn, Thu Khoai có hay không". Khi ra về Bác bảo "Nói vui thế thôi, chứ những tên Việt Nam ấy rất đẹp". Đồng chí Tạ Quang Bửu sinh cháu trai đầu lòng, Bác có chai mật ong, Bác gửi tặng cháu, tự tay Bác viết "nhãn hiệu" tặng cháu Quang. Thời gian sau, Bác ghé vào thǎm nhà đồng chí Bửu, Bác gọi âu yếm "Thằng Quang đâu? Tháng :"xã xệ" đâu ra ông bế nào". Rồi Bác chụp ảnh với cháu và không quên gửi tặng ảnh cho cháu. Một lần đến dự cuộc họp Trung ƣơng thấy một cô gái đứng cạnh đƣờng, chào Bác, Bác hỏi, cháu đứng đây làm gì, đƣợc biết cô là lính bảo vệ, Bác hỏi vui: "Thế cháu bảo vệ Bác thì ai bảo vệ cháu?". Có lần Bác đến thǎm một địa phƣơng, đồng chí Bí thƣ tỉnh ủy đứng lên thƣa với Bác, có câu "Thƣa Bác Hồ, vị cha già dân tộc", Bác ngoảnh lại nói với mọi ngƣời "Bác chƣa già đâu". Buổi đó Bác đƣợc tặng ba bó hoa, Bác hỏi đồng chí Bí thƣ: "Theo chú thì Bác nên tặng hoa cho ai?". Đồng chí trả lời Bác? "Thƣa Bác, Bác tặng cho phụ nữ, thanh niên". Bác cƣời và nỏi vui: "Phụ nữ, thanh niên không tặng Bác thì thôi". Bác xuống sân tặng một cụ già cao tuổi nhất, một cháu thiếu nhi và cho bộ đội. Lần Bác tiếp các anh hùng quân đội, Bác hỏi: "Chú nào hạ đựợc nhiều máy bay nhất?". "Thƣa Bác đồng chí Cốc ạ". Mọi ngƣời đồng thanh trả lời. Bác gọi:"Chú Cốc lên đây Bác bắt tay". Bác nói: "Nǎm nay mong chúng ta có nhiều Cốc hơn nữa". Đến thǎm đại hội chiến sỹ thi đua toàn quốc, Bác đến gần một cô gái và hỏi: "Đơn vị cháu có mấy ngƣời trong đoàn?" Cô gái lúng túng trả lời: "Thƣa Bác, chỉ một mình cháu đƣợc đi thôi ạ", Bảc dí dỏm: "Thế đơn vị cháu nhiều ngƣời tiêu cực thế à, chỉ đƣợc một mình cháu?". Một đoàn cán bộ vào gặp Bác, Bác mời ǎn kẹo, nhƣng ai cũng nghe Bác nói chuyện chứ không muốn ǎn, thấy thế Bác bảo "Không ai ǎn kẹo thì Bác cho mang về". Lúc đó Bộ trƣởng Nguyễn Vǎn Huyên; hóm hỉnh nói "Bác cho ta đƣa cả về", Bác cƣời vui nói ngay:" Bác cho đƣa kẹo về, đĩa phải để lại Bác còn tiếp khách chứ". Nhớ lần đi "dã ngoại" bữa ǎn mang theo có thịt bò, đến bữa ǎn đồng chí Vũ Kỳ chỉ vào đĩa thịt, hỏi đồng chí bảo vệ: "Đố biết là thịt gì?". Đồng chí này trả lời là thịt bò, đồng chí Vũ Kỳ hỏi tiếp: "Nhƣng mà thịt bò gì chứ? ", đồng chí bảo vệ đang bǎn khoǎn chƣa kịp trả lời, đồng chí Vũ Kỳ nói tiếp: "Đây là thịt bò rừng, loại này đặc biệt lắm, ngƣời ta không bắn đƣợc nó mà phải dùng muối bỏ vào bẫy rồi mới bắt đƣợc nó". Đang lúc lúng túng lại nghe kể có vẻ ly kỳ nên đồng chí bảo vệ chǎm chú lắng nghe, tƣởng nhƣ thật. Thấy vậy, Bác vỗ vai vừa cƣời, vừa hỏi:"Thế Bác đố chú một cân sắt nặng hơn hay một cân bông nặng hơn". Nghe Bác đố, lúc đầu đồng chí định trả lời là cân sắt nặng hơn, nhƣng nhìn ánh mắt vui vẻ của Ngƣời, đồng chí bình tĩnh cân nhắc khi trả lời là nặng bằng nhau. Bác nói đùa vui: "Cân sắt chắc nặng hơn chứ" nhƣ muốn nói thịt bò nào mà chẳng giống nhau, cái chính là phải trả lời dứt khoát để khỏi ngƣời ta vặn vẹo, quanh co. Một lần đến thǎm đơn vị bộ đội, đi đƣờng xa trời nắng, nhƣng tới nơi Bác đi thǎm anh em ngay, Bác đến thǎm nơi ǎn chốn ở, thǎm nơi sinh hoạt vǎn hoá, thấy tờ báo tƣờng viết câu "Hồ Chủ tịch muôn nǎm" kẻ đẹp nắn nót nhƣng không có dấu, Bác bảo vui "Ƣ` đúng Bác đi mệt, Hồ Chủ tịch muốn nằm", rồi Bác hỏi: "Sao viết không có dấu ngƣời đọc có thể đọc sai ý", có dồng chí trả lời Bác là thêm dấu nó mất đẹp đi, Bác nói: "Các chú viết đẹp nhƣng chƣa đúng nên mất đẹp đi đấy, chữ Việt ta rất đẹp khi đúng đủ dấu càng đẹp hơn". Lần đến thǎm xã Sài Sơn, thấy tấm biển treo trên trụ sở Việt Minh xã có dòng chữ không dấu "TRU SO VIET MINH" Bác liền đọc... "Sô viết mình", rồi Bác bảo các chú viết thế ai mà đọc đúng đƣợc. Tấm biển đƣợc thêm dấu nên rõ ràng hơn, ai mới biết chữ cũng đọc đƣợc. Bác vào thǎm nông trƣờng Sông Hiếu, cùng đi với đồng chí giám đốc vào trung tâm nông trƣờng, Bác chỉ câu khẩu hiệu viết không dấu, Bác hỏi: "... LAM TRA NOI SONG" là gì? Đồng chí thƣa Bác câu khẩu hiệu là "hƣởng ứng chiến dịch Lam Trà nổi sóng". Bác bảo: "Thế thì chú phải cho một ngƣời đứng đây để đọc dịch câu khẩu hiệu đó chứ". Khi Bác thǎm xong nông trƣờng thì câu khẩu hiệu cũng đƣợc sửa xong. Lần Bác đi qua nhà máy cơ khí Gia Lâm, đến trƣớc cổng nhà máy thấy dòng chữ to chạy dài trên cổng nhà máy "NHA MAY CO KHI GIA LAM", Bác bèn đọc "nhà mày có khỉ già lắm', Bác phê bình chữ viết phải có dấu để ngƣời đọc khỏi nhầm.