TẤM BIA ĐÁ KHÔNG TÊN VÀ BÀI THƠ BẤT TỬ

Ai có dịp lên Lập Thạch (tỉnh Vĩnh Phúc), ghé Nghĩa trang Liệt sĩ xã Đồng Quế sẽ thấy ngay dưới chân đài Tổ quốc ghi công có một tấm bia đá nhỏ khắc những dòng chữ: Nơi đây yên nghỉ nhà thơ, nhà báo - liệt sĩ Hoàng Lộc (tức Hoàng Tiến Lộc), sinh năm 1922, mất ngày 29-11-1949. Quê quán: Xã Châu Khê, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương, cùng bốn câu thơ trong bài Viếng bạn của ông:

Hôm qua còn theo anh

Đi ra đường quốc lộ

Hôm nay đã chặt cành

Đắp cho người dưới mộ.

Theo chỗ tôi biết thì vào dịp kỷ niệm Ngày Thương binh-Liệt sĩ (27-7) năm 1998, Đảng ủy, Ủy ban nhân dân xã Đồng Quế phối hợp cùng người thân của gia đình nhà thơ, liệt sĩ Hoàng Lộc đã trân trọng gắn tấm bia này lên chân tượng đài vì biết chắc nhà thơ Hoàng Lộc  nằm nơi đây, nhưng là ngôi mộ nào trong những dãy mộ chưa tìm ra tên thì chưa xác định được. Tấm bia này được ông Phạm Ngọc Tâm - một người bà con của nhà thơ (khi ấy ngụ tại tập thể Đại học Thủy lợi) đặt khắc tại Hà Nội và được chuyển bằng xe đạp lên!

Nhà thơ Hoàng Lộc, ảnh chụp tại Hà Nội trước ngày nhập ngũ (1946).

... Và bây giờ, người dân làng Đồng Quế, đặc biệt là lớp trẻ mai sau của quê hương Lập Thạch (Vĩnh Phúc) có thêm niềm tự hào vinh dự. Vinh dự tự hào không chỉ vì quê hương mình có tháp Bình Sơn, có núi Tam Đảo hùng vĩ, tươi đẹp, có dòng sông Lô oai hùng... mà còn là nơi yên nghỉ vĩnh hằng của một nhà thơ - liệt sĩ tài năng, một nhà báo, nhà thơ mãi mãi tuổi hai mươi!

Bài Viếng bạn được in trong phần II, mục XVII có tên Một bài thơ khóc bạn, ở trang 66 của tập Chặt gọng kìm đường số 4  - tập phóng sự chiến tranh xuất sắc được Hoàng Lộc viết vào mùa Xuân năm 1948, nhưng phải đến năm 1950, tức là sau khi ông mất (1949), Nhà xuất bản Vệ quốc quân mới có điều kiện để xuất bản. Toàn văn mục đó như sau:

"Tôi (Hoàng Lộc) hỏi thăm về những đồng chí đã hy sinh trong trận đánh, T. móc túi sơ mi-cái áo đã nhuộm bằng lá sim từ ngày lên Việt Bắc - lấy một cuốn sổ con, lật ra đưa tôi và nói:

Nhân tiện anh hỏi, tôi đưa anh một đoạn nhật ký tôi mới viết. Cũng định gửi đăng Báo Vệ quốc quân, nhưng nghĩ đi nghĩ lại rồi lại thôi. Tôi không trả lời, giở cuốn sách đã mở sẵn, liếc nhìn trang giấy: "Khóc bạn”. À, một nhật ký khóc bạn, chắc là bạn chiến đấu.

Tôi chưa xem vội còn nhìn anh như muốn đọc nét mặt anh trước để hiểu thêm về nhật ký của anh. Anh quay mặt đi, với tay lấy tấm chăn khoác vào lưng cho đỡ lạnh.

Người thân và đồng đội viếng nhà thơ Hoàng Lộc. 

Tôi đọc một hơi hết đoạn nhật ký “Khóc đồng chí Th. hy sinh ngày 8-1-1948 trong trận Bố Củng” rồi gập sổ, khẽ hỏi T:

- Anh T. nhỉ, đồng chí Th. đã hy sinh trong hoàn cảnh cụ thể nào thế?

- Đáng lẽ không bị hy sinh đâu, nếu anh ấy không xúc cảm bồng bột. Th. phụ trách khẩu phóng lựu đạn. Cứ bắn được một quả thì anh ấy đứng hẳn lên xem kết quả, rồi reo ầm lên, chẳng nhớ đề phòng gì nữa. Bắn được ba quả thì bị một băng súng máy địch quét phải. Anh ấy ngã vật xuống, chỉ kêu ú ớ được vài tiếng rồi thở nấc ra…

T. thở dài ngừng một lát rồi nói tiếp:

- Một đồng chí khác nằm cạnh đấy thấy cảnh tượng ấy, uất quá, nhặt khẩu phóng lựu nhả đạn liên tiếp. Đồng chí ấy bắn một chập 10 quả, vừa bắn vừa mếu máo gọi anh Th. Khi nòng súng đỏ lên vì nóng quá anh ấy mới thôi.

T. đứng dậy tìm đóm hút thuốc lào. Văng vẳng tôi còn nghe thấy câu nói sau của T...

Trong óc tôi hiện ra một hoạt tượng của căm thù: Đứng trên núi đá, một Vệ quốc quân vừa khóc, vừa hét, vừa ghì chặt báng súng bắn như điên như cuồng. Cạnh chân anh, người bạn chiến đấu, mồm ứ máu đang thở hắt ra và dưới đường, hàng chục tên địch đang giãy đành đạch trên những vũng máu...

- Anh nghĩ gì thế? - T. đã cầm điếu cày trở lại, ngồi xuống hỏi tôi.

Tôi giật mình hỏi lại anh:

- Còn xác đồng chí Th. thì chôn ở ngay mặt trận à?

- T. gật đầu nói:

- Vì lúc rút lui còn phải khiêng mấy đồng chí bị thương nữa.

Đành phải thế, biết làm thế nào. Nhưng chôn cũng đã hơi xa Đường số 4. Anh bảo lúc đó còn kiếm đâu ra áo quan nữa. Đứng bên cái huyệt tự tay mình đào để vùi bạn, không ai cầm được nước mắt, có một em liên lạc khóc hu hu...

Hôm ấy, tôi có được bài thơ thế này:

Hôm qua còn theo anh

Đi ra đường quốc lộ

Hôm nay đã chặt cành

Đắp cho người dưới mộ.

Đứa nào bắn anh đó?

Súng nào nhằm trúng anh?

Khôn thiêng xin chỉ mặt,

Gọi tên nó ra, anh!

Tên nó là đế quốc?

Tên nó là thực dân?

Nó là thằng thổ phỉ?

Hay là đứa Việt gian?

Khóc anh không nước mắt

Mà lòng đau như thắt

Gọi anh chửa thành lời

Mà hàm răng dính chặt.

Ở đây không gỗ ván!

Vùi anh trong tấm chăn

Của đồng bào Cửa Ngăn

Tặng tôi ngày phân tán.

Mai mốt bên cửa rừng

Anh có nghe súng nổ

Là chúng tôi đang cố

Tiêu diệt kẻ thù chung.

Kể từ khi ra đời trong sách Chặt gọng kìm đường số 4 và được in lần đầu tiên trên Tạp chí Văn nghệ số Xuân năm 1950 đến nay, Viếng bạn đã in đi in lại tới cả trăm lần. In trên các báo, các tập thơ tuyển, các sách giáo khoa, in trong nước, in ở nước ngoài (ví dụ trong Tạp chí Europe N387-388, August - 1961). Bài thơ đã được xem như là một trong những bài thơ hay nhất viết về tình đồng đội trong chiến đấu. Giá trị của bài thơ như thế nào thì đã được các nhà phê bình văn học, các thầy giáo, cô giáo phân tích, tìm hiểu. Nhưng có điều phải ghi nhận thêm là, ngay từ khi mới được công bố, bài thơ đã có tiếng vang rất lớn thức tỉnh trái tim của nhiều văn nghệ sĩ đầu quân kháng chiến trong những ngày đầu gian khổ hy sinh. Nhà thơ Xuân Diệu đã ghi lại điều này trong một hồi ký của mình như sau: “Kháng chiến chống Pháp đã hai năm mà, cái khẩu vị (gout) thơ của tôi vẫn chưa thay đổi được là mấy, vẫn mơ màng tìm kiếm cái sáng choang bóng lộn, thơm phức ở đâu đâu... Tôi còn nhớ một đêm dưới ánh đèn dầu, bên cạnh anh Nguyễn Huy Tưởng, ở làng Lang Sơn, huyện Hạ Hòa, Phú Thọ, năm 1948, khi Tố Hữu đọc lên một bài thơ mới Viếng bạn, tôi phát biểu “chẳng thấy hay”. Tố Hữu đã rất bầu bạn làm trạng sư cho bài thơ, đưa tôi vào cái không khí của bài thơ; anh chầm chậm bình lại từng đoạn một, giúp tôi cảm xúc cái tình của bài thơ đặng cho tôi thành bà con, rồi ruột thịt của nó. Từ đêm ấy tôi vỡ lẽ ra, dần dần chuyển cách thức ăn nếm của mình:

Hôm qua còn theo anh

Đi ra đường quốc lộ

Những câu thơ ở trong một hệ khác thơ cũ; nó trong sáng, giản dị, mà nó tha thiết chân thành một tình cảm mới; tình đồng đội cách mạng. Bài thơ còn chưa biết tác giả là ai, đến Hội nghị Văn nghệ bộ đội năm 1949 mới biết cái điều vui này: Hoàng Lộc, một thi sĩ trẻ trước Cách mạng Tháng Tám, đã từng làm thơ “cũ” nay ở trong quân đội (phóng viên Báo Vệ quốc quân - tiền thân của Báo Quân đội nhân dân hiện nay - N.V.B), viết văn, viết Chặt gọng kìm đường số 4, trong đó anh đã đề bài thơ Viếng bạn này. Hoàng Lộc đã mất sớm vì bệnh lao phổi. Mấy anh em đồng chí của tôi ở giữa vườn cọ Phú Thọ đã rất yêu mến cái tiếng nấc chí tình này:

Ở đây không gỗ ván

Vùi anh trong tấm chăn”

(Xuân Diệu - Đọc những bài thơ về bộ đội 1944-1974. Tạp chí Tác phẩm mới số 43, 44 tháng 11, 12-1974).

Bài Viếng bạn là kết quả của ba năm tận tụy với kháng chiến, ba năm lăn lộn trên các chiến trường, ba năm sống cuộc đời chiến sĩ, vì chiến sĩ mà viết của Hoàng Lộc. Ghi nhận giá trị của Viếng bạn ngay từ năm 1950, Tạp chí Văn nghệ đã giới thiệu: “Bài thơ dưới đây tha thiết tình đồng chí và hừng hực căm thù của một chiến sĩ không rõ tên trên Mặt trận Đường số 4, được chép trong tập Chặt gọng kìm đường số 4 của bạn Hoàng Lộc” (Văn nghệ số Xuân 1950) và trước đó, trên Báo Vệ quốc quân số 58, 59 (12-1949) trong Cáo phó đưa tin Hoàng Lộc mất cũng trân trọng viết: “... Bài thơ này được các nhà văn nghệ và bộ đội coi là một tác phẩm có giá trị”. Trường hợp Hoàng Lộc sáng tác Viếng bạn cũng giống như Trần Huyền Trân viết Hải Phòng đêm 19-9-1946, Thâm Tâm viết Chiều mưa Đường số 5, Huỳnh Văn Nghệ viết Nhớ Bắc... - những bài thơ được xem là có giá trị của thơ ca bộ đội, thơ ca kháng chiến những năm đầu.