Tấm gương lớn của “Ông nhỏ” Lý Tự Trọng
Nếu còn sống, người Anh hùng Lý Tự Trọng đã ngoài 90 tuổi. Nhưng trong tâm thức người đang sống, anh vẫn trẻ trung ở tuổi 17 đẹp tươi. Và như mới hôm nào, trên đường phố Sài Gòn, trong cuộc mít tinh kỷ niệm cuộc khởi nghĩa Yên Bái vào chiều ngày 8/2/1931, để bảo vệ cuộc diễn thuyết của chiến sĩ cách mạng Phan Bôi, Lý Tự Trọng lẫn trong dòng người, rút súng bắn chết tên mật thám Legrand.
Địch liên tục hỏi cung, đánh đập Lý Tự Trọng rất dã man, nhưng không hề khai thác được gì ở "Ông nhỏ". Một ngày cuối xuân, thực dân Pháp đưa Lý Tự Trọng từ bót Catina đến tòa án để kết án anh tội tử hình. Trước vành móng ngựa, "Ông nhỏ" lên án bọn thống trị, kêu gọi nhân dân đứng dậy đấu tranh.
Khi luật sư bào chữa, cho anh còn tuổi vị thành niên, đã "hành động không suy nghĩ", Lý Tự Trọng dõng dạc nói: "Tôi hành động không phải là không suy nghĩ. Tôi hiểu việc tôi làm. Tôi làm vì mục đích cách mạng. Tôi chưa đến tuổi thành niên thật, nhưng tôi đủ trí khôn để hiểu rằng, con đường của thanh niên chỉ có thể là con đường cách mạng và không thể là con đường nào khác. Tôi tin rằng nếu các ông suy nghĩ kỹ thì các ông cũng cần phải giải phóng dân tộc, giải phóng những người cần lao như tôi". Bị tòa tuyên án tử hình, Lý Tự Trọng vẫn bình thản. Và khi tên thực dân cất tiếng hỏi "có ăn năn gì không", anh nhìn thẳng về phía trước, kiên định trả lời: "Không ăn năn gì cả!".
Trong xà lim án chém, anh đã sống những ngày lạc quan, vẫn tập thể dục, vẫn đọc Truyện Kiều... Những tên gác ngục, chủ khám khâm phục anh, gọi anh là "Ông nhỏ". Còn đối với các đồng chí, anh được gọi là "Trọng con" đầy tin yêu, trìu mến. Thực dân Pháp nhiều lần lung lạc, dụ dỗ "Trọng con", chỉ cần anh nói lời đầu hàng sẽ được thả, anh sẽ có được một cuộc sống giàu sang, êm ấm nhưng Lý Tự Trọng vẫn kiên quyết từ chối.
Bà André Violis lúc bấy giờ đến Sài Gòn, vào khám thăm Lý Tự Trọng, đã vô cùng kính phục người chiến sĩ Cộng sản nhỏ tuổi. Khi về Pháp, bà đã viết một loạt bài và cuốn sách “Indochine S.O.S” (Đông Dương cấp cứu!) trong đó vạch trần chính sách tàn bạo của thực dân Pháp ở Đông Dương và phản đối án tử hình đối với Lý Tự Trọng.
Nhờ sự dấn thân của bà mà hậu thế biết được phút cuối cùng của Lý Tự Trọng: "Ngày 21/11/1931 thì Huy (tức là Trọng) bị đem xử tử. Sài Gòn hết sức xúc động. Hôm ấy phải ra lệnh thiết quân luật. Từ khám lớn vang ra ngoài đường phố, tiếng la hét của tù chính trị. Tiếng thét từ lồng ngực và từ trái tim của họ đã đi theo Huy ra trường chém. Phải điều quân đội và lính cứu hỏa để phun nước đàn áp họ. Trong bức tường giam của Khám lớn đã xảy ra những chuyện như thế. Trước máy chém, Huy định diễn thuyết, song hai tên sen đầm nhảy xô đến không cho anh nói. Người ta chỉ nghe thấy tiếng anh kêu "Việt Nam! Việt Nam!".
Bởi người cộng sản trẻ tuổi ấy quá đỗi anh hùng, đẹp hơn huyền thoại mà tôi tự hỏi mình: "Tại sao một thiếu niên mới 17 tuổi mà cứng cỏi, bản lĩnh đến vậy. Anh đã được hun đúc như thế nào để nhìn thẳng vào mặt kẻ thù, nói những lời gang thép, trí tuệ như thế?".
