Tấm lòng ưu quốc ái dân và tư tưởng "Nước và Thuyền"
Bài học trị quốc sâu sắc về sức mạnh của nhân dân được Nguyễn Trãi rút ra từ sự sụp đổ của nhà Hồ để nhắc nhở triều đại mới.
Từng chứng kiến nhà Hồ sụp đổ thảm hại trước quân xâm lược nhà Minh dù sở hữu quân đông, thành cao hào sâu, Nguyễn Trãi luôn đau đớn suy ngẫm về nguyên nhân thất bại của một triều đại. Sau khi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn thắng lợi, đất nước trở lại hòa bình, ông đem toàn bộ tâm huyết của mình ra giúp vua Lê xây dựng lại giang sơn. Trong những lần dâng tấu trình hay trò chuyện cùng vua Lê Thái Tông, ông luôn tha thiết nhắc nhở vị vua trẻ về bài học đắt giá về sức mạnh của quần chúng nhân dân.
Nguyễn Trãi đúc kết triết lý sống còn: "Đẩy thuyền cũng là dân, mà lật thuyền cũng là dân". Ông giải thích rằng sức mạnh của nhân dân bao la như làn nước bãi bờ; nếu triều đình biết thương dân, chăm lo đời sống, bớt xâu thuế thì làn nước ấy sẽ nâng thuyền đi an toàn. Ngược lại, nếu quan lại tàn bạo, bóc lột nhũng nhiễu khiến lòng dân căm giận, làn nước ấy sẽ nổi sóng dữ nát cả thuyền. Tư tưởng "lấy dân làm gốc" này không chỉ giúp triều Lê sơ đạt đến thời kỳ thịnh trị hoàng kim mà còn trở thành triết lý trị quốc nhân văn, trường tồn cùng lịch sử dân tộc Đại Việt.
