Tam nguyên Vũ Phạm Hàm - Vị Thám hoa cuối cùng của triều Nguyễn

Tại phường Trung Hoà, quận Cầu Giấy, Hà Nội có một con đường mang tên nhà khoa bảng Vũ Phạm Hàm nối dài từ ngã tư giao với đường Trung Kính đến cầu 361. Nhưng có lẽ, ít ai biết được ông là một vị đại khoa đỗ đầu trong ba kì thi Hương, Hội, Đình và cũng là vị Thám hoa cuối cùng của triều Nguyễn.

Lịch sử khoa cử dưới chế độ quân chủ Việt Nam ghi danh rất nhiều nhà khoa bảng. Tuy nhiên, những nhà khoa bảng có danh hiệu Tam nguyên không phải là nhiều. Triều Lê có Trạng nguyên Phạm Đôn Lễ, Trạng nguyên Vũ Dương, Bảng nhãn Lê Quý Đôn. Triều Nguyễn có 3 vị Tam nguyên là Vị Xuyên Trần Bích San, Yên Đổ Nguyễn Khuyến và Đôn Thư Vũ Phạm Hàm. Song, ở triều Nguyễn chỉ có Thám hoa Vũ Phạm Hàm là Tam nguyên Đệ Nhất giáp.

Vũ Phạm Hàm (1864 - 1906) tự là Mộng Hải, Mộng Hồ, hiệu là Thư Trì. Ông là người xã Đôn Thư, tổng Phương Trung, huyện Thanh Oai, phủ Ứng Hoà, tỉnh Hà Nội (nay là làng Đôn Thư, xã Kim Thư, huyện Thanh Oai, Thành phố Hà Nội). Năm 13 tuổi, ông được quan Đốc học Vũ Nhự nhận làm con nuôi, đích thân dạy dỗ. Sau khi quan Đốc học Vũ Nhự được thăng Tham tri và vào Huế thì Vũ Phạm Hàm sang học cùng Phạm Hy Lượng. Năm 1884, khoa thi Giáp Thân, ông thi Hương và đậu giải nguyên.

Năm 1886, Vũ Phạm Hàm được bổ thụ Điển tịch Hàn lâm viện, làm Hậu bổ tỉnh Hà Nội. Năm Thành Thái thứ nhất (1889), ông được thăng hàm Biên tu, cải bổ làm Giáo thụ phủ Kiến Thụy. Vì cha ông ở quê ốm nặng nên tháng 4 năm Thành Thái thứ 2 (1890), ông xin về quê dạy học để tiện chăm sóc. Trong tờ bẩm gửi Nha Kinh lược Bắc kì ông trình bày: “Nhà tôi có cha già bỗng mắc bệnh vẫn chưa chữa khỏi hoàn toàn. Nhà tôi nghèo, em trai nhỏ, không có người phụng dưỡng thay, xin tình nguyện hoán bổ về gần dạy học để tiện chăm sóc”[1]. Tuy nhiên, khi đó ông vẫn chưa được về quê ngay.

Tháng 8 năm Thành Thái thứ 2 (1890), Thị giảng Học sĩ Đặng Trần Hanh trình quan Kinh lược Bắc kì Diên Mậu tử Hoàng Cao Khải xin thăng hàm Tu soạn cho Vũ Phạm Hàm. Tờ trình viết rõ: “Giáo thụ phủ Kiến Thụy Vũ Phạm Hàm 29 tuổi; quê ở xã Đôn Thư, tổng Phương Trung, huyện Thanh Oai, phủ Ứng Hoà, tỉnh Hà Nội; Cử nhân ân khoa Giáp Thân năm Kiến Phúc thứ nhất (1884); khoa Ất Dậu thi Hội. Việc xong trở về quê. Tháng 4 năm Đồng Khánh thứ nhất (1886), tỉnh Hà Nội xin bổ Điển tịch Hàn lâm viện, Hậu bổ tỉnh Hà Nội. Tháng 7 năm Thành Thái thứ nhất (1889) thăng thụ Biên tu, cải bổ Giáo thụ phủ Kiến Thụy”[2]. Tháng 11 năm đó Vũ Phạm Hàm được thăng hàm Tu soạn, vẫn giữ chức Giáo thụ ở phủ Kiến Thụy. Đến cuối năm đó, ông được về quê.