Tầm nhìn vượt thời đại của Nguyễn Công Trứ

Vào những thập niên cuối thế kỷ XVIII, vùng đất Nghi Xuân (Hà Tĩnh) được coi là nơi hội tụ những tinh hoa văn hóa tiêu biểu của đất Hồng Lam, miền quê sinh ra Uy viễn tướng công Nguyễn Công Trứ (1778-1858) bậc văn võ toàn tài, anh hùng tuyệt thế, công trạng đầy trong 4 cõi, thanh danh để lại muôn đời.

Thật hiếm thấy trong xã hội Việt Nam đương thời một người đa tài và mạnh mẽ như thế. Không chỉ giỏi trong việc điều binh trị nước mà thi ca cũng vào hàng xuất chúng, kinh tế cũng thu về nhiều thành tựu.

Ở đời có 3 điều bất hủ: “Một là lập công, hai là lập đức, ba là lập ngôn”... Trong 3 điều ấy, có được một, vẫn là khó, mà gồm được cả ba chưa dễ mấy ai.

Giáo sư Lê Thước

Xin được trích lời Giáo sư Lê Thước, Nhà Giáo dục Việt Nam đầu thế kỷ XX nói về ông: “Người xưa có nói rằng: Ở đời có 3 điều bất hủ: “Một là lập công, hai là lập đức, ba là lập ngôn”. Lập công tất là công nghiệp vẻ vang trong bốn cõi, lập đức tức là đức trạch lưu truyền đến muôn đời, lập ngôn tất là ngôn luận văn chương, có bổ ích cho nhân tâm thế đạo.

Trong 3 điều ấy, có được một, vẫn là khó, mà gồm được cả 3 chưa dễ mấy ai. Thường xét nước ta có một bậc vĩ nhân, nói về công thời công rất lớn, nói về đức thời đức rất dày, mà nói về ngôn thì ngôn luận văn chương rất có giá trị. Nước nhà có được một bậc vỹ nhân như vậy, quốc dân ta há không nên tôn sùng, nên kỷ niệm, nên tượng đồng bia đá hay sao?”

Sinh ra trong một gia đình thi thư thế phiệt, khoa giáp danh gia, dòng dõi trâm anh nhưng lớn lên trong cảnh quốc phá gia vong, do đó tuy là danh gia tử đệ nhưng cũng phải sống trong cảnh hàn sĩ bần nho. Từ đó, hơn ai hết ông hiểu những tâm tư và khát vọng của người dân nghèo.

Với ý chí mãnh liệt muốn ra tay “kinh bang tế thế”, năm 24 tuổi, ông đã soạn bản điều trần “Thái bình thập sách”, một cương lĩnh trị nước để dâng vua: “Giữ lòng trung ái; Chăm đạo dâu con; Phát triển nông trang; Trừ bỏ dị đoan; Sửa đổi phong tục; Thanh thải tham tàn; Tiến cử tài đức; Giữ nghiêm luật lệ”.

Nhìn lại quá trình quai đê lấn biển, trị thủy khai hoang, rửa đất dựng vườn, lập làng gây nghiệp, chúng ta mới thấy rõ hơn ở ông một cốt cách lớn, một trí tuệ mẫn tiệp, một tầm nhìn tiến bộ đi trước thời đại và mang tính chiến lược đáng khâm phục của một nhà kinh tế, một nhà nông nghiệp. Công cuộc “lập đất” và “an dân” đó của ông với những mục tiêu, chiến lược và kỹ thuật tổ chức, vẫn đang tiếp tục được nhân dân các vùng miền kế thừa và phát triển trong Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, xây dựng đô thị văn minh ngày nay.

Năm 1827, trong khi Nguyễn Công Trứ tham gia đánh dẹp cuộc khởi nghĩa Phan Bá Vành, ông đã nhận ra những kẻ “làm loạn” không phải ai xa lạ mà chính là những người dân đói nghèo không có ruộng đất. Muốn khắc phục triệt để nạn xiêu tán và khởi nghĩa thì phải giải quyết được nhu cầu ruộng đất và cơm áo cho nông dân nghèo.