Tân Mỹ Thời kỳ trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945

Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, cù lao Lá còn là vùng đất hoang vu, chưa được khai phá. Nơi đây là căn cứ của các lực lượng nghĩa quân chống Pháp như Phan Tôn – Phan Liêm, Tán Kế… Khi phong trào phát triển, nghĩa quân mở rộng hoạt động trên đất liền, chiêu mộ nghĩa quân, tổ chức các trận đánh quân Pháp xâm lược, còn khi yếu thế, thì rút vào vùng căn cứ, dãy rừng ở cù lao Lá – Rạch Vọp, củng cố lại lực lượng. Lịch sử còn ghi lại: tháng 5/1869, nghĩa quân đánh làng Đồng Xuân giết chết Cai tổng Trị và người anh của Trị đang làm Hương cả. Tuy nhiên, tình hình lúc bấy giờ, nghĩa quân với vũ khí thô sơ như gươm, giáo phải đương đầu với quân Pháp là quân đội xâm lược nhà nghề, có vũ khí và phương tiện chiến tranh tối tân, hiện đại, nên chẳng bao lâu, các cuộc khởi nghĩa đều tan rã. Thực dân Pháp lập bộ máy cai trị ở Nam Kỳ, trong đó đó Mỹ Tho, Bến Tre. Thực dân Pháp lập ra Ban hội tề ở mỗi làng để cai trị dân, thực hiện các mệnh lệnh của trên. Ấp Tân Điểm thuộc làng Tân Xuân; cù lao Lá thuộc làng Phú Long, quận An Hoá. Đời sống nhân dân ta dưới thời thực dân Pháp cai trị rất khổ sở vì phải gánh chịu nhiều thứ thuế do thực dân đặt ra. Không cam tâm làm nô lệ bọn thực dân cướp nước, nhân dân cù lao Lá (Phú Long, quận An Hóa, Mỹ Tho), Tân Điểm (Tân Xuân, quận Ba Tri, tỉnh Bến Tre) bí mật tham gia các phong trào yêu nước chống Pháp.

Cuối tháng 4 năm 1930, chi bộ Tân Xuân, chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên của tỉnh được thành lập. Đồng chí Nguyễn Văn Ân, đại diện cho Tỉnh ủy lâm thời Mỹ Tho-Bến Tre, đứng ra thành lập và chỉ định đồng chí Trần Văn An làm Bí thư Chi bộ, chi bộ có 11 đảng viên. Chi bộ có 11 đảng viên: 1- Trần Văn An, 2- Nguyễn Văn Trước, 3- Trần Văn Biện, 4- Trần Văn Biên, 5- Nguyễn Văn Sét, 6- Nguyễn Văn Sau, 7- Nguyễn Văn Cung, 8- Phan Văn Tạo, 9- Trần Văn Ngươn, 10- Phạm Kim Đính, 11- Đặng Thị Thâm, do đồng chí Trần Văn An làm Bí thư. (Tân Điểm có đồng chí nào là đảng viên đầu tiên của chi bộ). Đây là những đồng chí đảng viên cộng sản đầu tiên của tỉnh Bến Tre thời dựng Đảng. Từ đây, phong trào yêu nước và cách mạng của nhân dân được đặt dưới sự lãnh đạo chặt chẽ của Đảng.

Chi bộ sau khi thành lập đã trở thành trung tâm lãnh đạo phong trào. Chi bộ thường xuyên tổ chức nhiều cuộc diễn thuyết, treo cờ Đảng, rải truyền đơn… ở Tân Xuân và các làng lân cận như Phước Tuy, Phú Lễ, Phú Ngãi, Mỹ Chánh Hòa. Một sự kiện đáng ghi nhận là cờ Đảng xuất hiện trên ngọn cây me ngay đầu nhà lồng chợ Ba Tri, nơi gần kề trung tâm đầu não của địch, gây cho địch một sự bất ngờ.

Nhân kỷ niệm ngày Quốc tế Lao động 1/5, chi bộ Tân Xuân tổ chức một cuộc mít tinh lớn tại ngã ba cây Da đôi, có khoảng 200 đồng bào trong làng Tân Xuân tham dự. Trước đông đảo quần chúng tham dự, đồng chí Trần Văn An, Bí thư chi bộ đã đọc lời hiệu triệu, tố cáo tội ác của bọn thực dân Pháp và tay sai, bọn địa chủ, cường hào. Sau đó đã biến thành cuộc tuần hành biểu dương lực lượng từ ngã ba Cây Da đôi tiến lên Mỹ Quý rồi vòng phía chợ Tân Xuân. Trên đường đi quần chúng đánh trống, mõ vang động và đồng thanh hô vang khẩu hiệu:

Đả đảo đế quốc Pháp!

Đả đảo cường hào, địa chủ gian ác!

Việt Nam của người Việt Nam.

Cuộc tuần hành đã thu hút thêm lực lựơng mỗi lúc một đông thêm. Bọn hội tề khiếp sợ chạy trốn. Đoàn biểu tình tiến vào đập phá nhà việc Tân Trang. Sau đó, lực lượng biểu tình kéo ra xóm Cây Dương (ấp Tân An) hô khẩu hiệu thị uy rồi giải tán. Cuộc biểu tình diễn ra thắng lợi trong niềm hân hoan của đông đảo quần chúng nhân dân.

Ngày 27/10/1930, các đồng chí trong Liên Tỉnh ủy Mỹ Tho – Bến Tre cùng với chi bộ Tân Xuân tổ chức một cuộc biểu tình lớn với hàng ngàn người tham dự. Quần chúng tuần hành từ Tân Xuân qua vùng Ba Mỹ, đốt đồn Mỹ Hòa, nhà việc Mỹ Chánh, đập phá nhà máy xay của Hương cả Vinh. Bọn tay chân của Hương cả Vinh đã xả súng bắn vào đoàn biểu tình làm bị thương 30 người. Để tránh thiệt hại, đoàn biểu tình kéo về Mỹ Nhơn rồi giải tán.

Sau phong trào 1930 – 1931, địch khủng bố gay gắt, một số đồng chí bị bắt, số còn lại vẫn bám trong dân, bí mật hoạt động. Trong những năm 1932 đến 1934, phong trào cách mạng được nhen nhóm trở lại. Chi bộ Tân Xuân phát động nhân dân hưởng ứng phong trào đấu tranh đòi dân sinh, dân chủ 1936 - 1939, tổ chức các cuộc mít tinh, kêu gọi nhân dân ký tên vào các bản kiến nghị gửi đến các cấp chính quyền của địch.

Ở Tân Phú Trung, trong những năm 1930, chi bộ Lộc Thuận – Phú Vang – Quới đã cử đảng viên đi tuyên truyền xây dựng được một số nòng cốt cảm tình Đảng, thông qua số nòng cốt này, chi bộ Lộc Thuận – Phú Vang – Vang Quới đã tổ chức rải truyền đơn, vận động quần chúng ở Tân Phú Trung đấu tranh đòi các quyền tự do dân chủ.

Tháng 9 năm 1939, cuộc Chiến tranh thế giới lần thứ hai nổ ra, Việt Nam là thuộc địa của Pháp bị lôi cuốn vào guồng máy chiến tranh. Thực dân Pháp ra sức bắt thanh niên, vơ vét của cải của nhân dân ta phục vụ để cung ứng cho cuộc chiến tranh chính quốc. Tháng 10-1940, Thái Lan đưa quân xâm lược biên giới Cam puchia, thực dân Pháp đưa binh lính người Việt sang Campuchia chiến đấu. Xứ ủy Nam Kỳ sau nhiều cuộc họp đã quyết định phát động khởi nghĩa. Tỉnh ủy Bến Tre có cuộc họp tại nhà Tám Nhỏ ở khu vực Rạch Vọp. Cuộc họp đang tiến hành thì bị Cai tổng Mai Văn Thuận dẫn lính đến vây bắt, đồng chí Huỳnh Văn Tần – liên lạc viên của Xứ ủy bị bắt, đồng chí Đỗ Nghĩa Trọng bị địch truy bắt. Xứ ủy Nam Kỳ cử đồng chí Phạm Thái Bường đến Bến Tre làm Bí thư Tỉnh ủy, chỉ đạo cuộc khởi nghĩa.

Thực hiện sự chỉ đạo của Tỉnh ủy, chi bộ Tân Xuân đã tổ chức một đội trừ gian, nhưng do địch đàn áp gắt gao, bắt nhiều đảng viên trong chi bộ nên cuộc khởi nghĩa không thể nổ ra được.

Sau cuộc khởi nghĩa Nam kỳ, do bọn thực dân Pháp khủng bố gắt gao phong trào cách mạng, nhiều cán bộ, đảng viên, quần chúng cốt cán bị giặc truy bắt, phong trào cách mạng gặp nhiều khó khăn.

Cuối năm 1942, chi bộ Đảng được thành lập ở Tân Phú Trung, gồm 9 đảng viên: Nguyễn Ngọc Son, Cao Thành San, Nguyễn Công Danh, Hồ Văn Tỵ, Trương Bá Tòng, Nguyễn Đồng Bang, Nguyễn Văn Tình, Lương Văn Cần, Trần Quang Khải, do đồng chí Nguyễn Ngọc Son làm Bí thư.

Đầu năm 1944, chi bộ Tân Xuân được củng cố lại, gồm 8 đảng viên: Trần Văn Biện, Trần Văn Thâu, Phạm Kim Đính, Đỗ Văn Triết, Trần Văn Hợi, Võ Văn Đỉnh, Phạm Văn Tư, Huỳnh Văn Chiếm, do đồng chí Phạm Kim Đính làm Bí thư.

Lúc này, cuộc Chiến tranh thế giới lần thứ hai ngày càng khốc liệt, phe trục phát xít Đức – Ý – Nhật thất thế, phần thắng nghiêng về Liên Xô và các nước Đồng minh, cơ hội giải phóng dân tộc ta đến gần. Lo sợ bị thât bại, ngày 9/3/1945, Nhật đảo chính Pháp. Thực hiện sự chỉ đạo của trên, chi bộ Tân Xuân, chi bộ Tân Xuân đã chuẩn bị mọi mặt cho cuộc khởi nghĩa cướp chính quyền, trong đó có việc lập tổ chức Thanh niên Tiền phong, sử dụng lực lượng này cùng với quần chúng và số đảng viên, nòng cốt khởi nghĩa cướp chính quyền.

Ngày 25-8-1945, Chi bộ Tân Xuân lãnh đạo nhân dân nổi dậy khởi nghĩa giành chính quyền, thành lập Ủy ban nhân dân lâm thời do đồng chí Huỳnh Khắc Mẫn làm Chủ tịch.

Ngày 26-8-1945, nhân dân Tân Phú Trung đã bắt Cả Hồ, buộc hắn bàn giao chính quyền. Ủy ban nhân dân lâm thời làng Tân Phú Trung được thành lập do đồng chí Nguyễn Ngọc Son làm Chủ tịch.

Cách mạng tháng Tám thành công đã mở ra một kỷ nguyên mới; kỷ nguyên độc lập tự do. Nhân dân ta từ người nô lệ trở thành người chủ đất nước, làm chủ vận mệnh của mình. Cùng với cả nước, người dân vùng cù lao Lá (Phú Long), Tân Điểm (Tân Xuân) vô cùng phấn khởi được sống trong độc lập, tự do, thoát khỏi cuộc đời cơ cực dưới chế độ thực dân phong kiến, cùng chung tay xây dựng lại quê hương.