TĂNG BẠT HỔ - NGƯỜI CHÍ SĨ BÔN BA TÌM ĐƯỜNG CỨU NƯỚC, MỞ LỐI CHO PHONG TRÀO ĐÔNG DU

Năm sinh - mất: 1858 - 1906

Quê quán: An Thường, Hoài Ân, Bình Định

Danh hiệu: Anh hùng dân tộc, Chí sĩ yêu nước, nhà hoạt động trong phong trào Cần Vương và Duy Tân hội

Từ một người thanh niên Bình Định cầm vũ khí chống thực dân Pháp dưới ngọn cờ Cần Vương, Tăng Bạt Hổ đã trải qua một hành trình đặc biệt: rời quê hương, bôn ba qua nhiều quốc gia, tìm kiếm lực lượng và con đường mới cho sự nghiệp cứu nước. Ông từng là nghĩa quân trên núi Kim Sơn, rồi trở thành người từng trải qua nhiều vùng đất ở châu Á, làm thủy thủ và tiếp xúc với sự phát triển của Nhật Bản. Chính những trải nghiệm ấy đưa ông đến với Phan Bội Châu và Duy Tân hội, trở thành người dẫn đường đưa Phan Bội Châu sang Nhật năm 1905, góp phần mở đầu phong trào Đông Du. Cuộc đời chỉ kéo dài 48 năm, nhưng Tăng Bạt Hổ đã để lại dấu ấn của một chí sĩ luôn tìm cách biến khát vọng cứu nước thành những hành động cụ thể.

T

ăng Bạt Hổ tên thật là Tăng Doãn Văn, tự Sư Triệu, hiệu Điền Bát, sinh năm 1858 tại làng An Thường, nay thuộc xã Ân Thạnh, huyện Hoài Ân, tỉnh Bình Định. Ông lớn lên trong vùng đất võ nổi tiếng của Bình Định, sớm được biết đến là người có tinh thần mạnh mẽ, ham học và giỏi võ. Ngay từ tuổi thiếu niên, ông đã bước vào con đường đấu tranh chống thực dân Pháp. Một số tư liệu ghi rằng từ năm 1872, khi mới khoảng 14 tuổi, ông đã tham gia lực lượng của Lưu Vĩnh Phúc. Những năm tháng đầu đời ấy đã tạo nên ở Tăng Bạt Hổ một ý chí đặc biệt: không chấp nhận cảnh đất nước bị ngoại bang áp đặt và luôn tìm kiếm một con đường để giành lại quyền tự chủ.

Sau biến cố kinh thành Huế năm 1885 và sự xuất hiện của Chiếu Cần Vương, Tăng Bạt Hổ trở về quê hương tham gia phong trào chống Pháp ở Bình Định. Ông cùng Phạm Toàn chiêu mộ nghĩa quân, rèn đúc vũ khí và xây dựng căn cứ tại vùng núi Kim Sơn, một khu vực có địa hình rừng núi hiểm trở ở Hoài Ân. Tại đây, nghĩa quân tổ chức lực lượng, xây dựng các căn cứ và tiến hành chiến đấu chống quân Pháp cùng lực lượng triều đình được điều động đàn áp phong trào. Tăng Bạt Hổ cũng có liên hệ với lực lượng của Mai Xuân Thưởng và tham gia củng cố mặt trận phía Bắc Bình Định. Tuy nhiên, trước lực lượng và vũ khí vượt trội của đối phương, các căn cứ lần lượt bị đánh phá, phong trào chống Pháp ở Bình Định gặp nhiều tổn thất.

Thất bại trên chiến trường không khiến Tăng Bạt Hổ từ bỏ mục tiêu cứu nước. Ông rời Việt Nam và bắt đầu một cuộc đời bôn ba đặc biệt qua nhiều vùng đất. Các tư liệu ghi nhận ông từng đi qua Lào, Xiêm, Trung Quốc, Nga và Nhật Bản. Có thời gian ông làm thủy thủ trên các tàu buôn, nhờ đó có điều kiện đi lại giữa nhiều cảng biển, quan sát tình hình các nước và tìm kiếm những người có thể cùng mình tiếp tục con đường cứu nước. Đặc biệt, quá trình tiếp xúc với Nhật Bản giúp ông nhận thấy một nước châu Á có thể tiến hành cải cách và phát triển mạnh mẽ trong khi vẫn giữ được bản sắc của mình. Những trải nghiệm ấy sau này có ảnh hưởng quan trọng đến suy nghĩ của ông về việc phải tìm một phương thức mới để đào tạo nhân tài và chuẩn bị lực lượng cho Việt Nam.

Cuối năm 1904, Tăng Bạt Hổ trở về Việt Nam và tìm đến Quảng Nam, nơi phong trào yêu nước đang tập hợp nhiều nhân vật quan trọng. Thông qua Nguyễn Thành, ông gặp Phan Bội Châu và Kỳ Ngoại hầu Cường Để. Lúc này Duy Tân hội đã được thành lập với mục tiêu tập hợp lực lượng và tìm phương thức mới cho công cuộc cứu nước. Tăng Bạt Hổ nhanh chóng trở thành một trong những người tích cực thúc đẩy kế hoạch đưa thanh niên Việt Nam sang Nhật Bản học tập. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận ông là người hướng dẫn Phan Bội Châu sang Nhật vào đầu năm 1905, cùng đi có Đặng Tử Kính. Chuyến đi này mở đầu cho một giai đoạn mới trong hoạt động của Phan Bội Châu và sự hình thành phong trào Đông Du.

Sang Nhật Bản, Tăng Bạt Hổ không chỉ tìm kiếm sự giúp đỡ mà còn chú ý đến vấn đề giáo dục và đào tạo thanh niên. Qua những cuộc tiếp xúc với các nhân vật Nhật Bản, ông nhận được sự khuyến khích đối với việc đưa thanh niên Việt Nam sang học tập. Từ đây, tư tưởng đưa người Việt Nam ra nước ngoài học hỏi kinh nghiệm, tiếp thu tri thức và xây dựng lực lượng ngày càng rõ nét. Trong bối cảnh nhiều phong trào chống Pháp trước đó chủ yếu dựa vào khởi nghĩa vũ trang, sự chuyển hướng chú trọng đến đào tạo con người và tiếp nhận tri thức mới là một bước phát triển đáng chú ý của phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX.

Sau chuyến đi Nhật, Tăng Bạt Hổ trở về nước và tích cực vận động cho phong trào Đông Du. Ông mang theo tài liệu, tư tưởng và lời kêu gọi thanh niên sang Nhật học tập của Phan Bội Châu, đi nhiều nơi để tìm kiếm những người trẻ có chí hướng. Ông từng liên hệ với Nguyễn Quyền, Nguyễn Thượng Hiền và nhiều sĩ phu ở Bắc Kỳ. Tại Hà Nội, ông tìm gặp Lương Văn Can để trao đổi về tình hình đất nước và việc tìm kiếm thanh niên sang Nhật học tập. Những hoạt động vận động ấy góp phần mở rộng mạng lưới của Duy Tân hội và tạo cơ sở cho phong trào Đông Du phát triển trong những năm tiếp theo.

Điểm đáng chú ý trong cuộc đời Tăng Bạt Hổ là sự chuyển biến từ một người trực tiếp cầm quân chống Pháp sang một người tìm kiếm phương thức mới để chuẩn bị lực lượng cứu nước. Ông từng chiến đấu trong rừng núi Bình Định, từng chứng kiến thất bại của các căn cứ Cần Vương, rồi lại bôn ba qua nhiều quốc gia để tìm hiểu tình hình bên ngoài. Chính những trải nghiệm ấy khiến ông không dừng lại ở việc tổ chức một cuộc nổi dậy đơn lẻ mà hướng đến việc xây dựng một thế hệ thanh niên có kiến thức, có tổ chức và có khả năng tiếp thu những thành tựu mới của thế giới. Vì vậy, vai trò của Tăng Bạt Hổ trong phong trào Đông Du không chỉ nằm ở việc đưa Phan Bội Châu sang Nhật mà còn ở quá trình vận động, kết nối và khuyến khích thanh niên tìm kiếm tri thức ở nước ngoài.

Nhưng Tăng Bạt Hổ không có cơ hội chứng kiến phong trào Đông Du phát triển đến những năm cuối cùng. Năm 1906, trong quá trình tiếp tục hoạt động vận động cứu nước, ông lâm bệnh nặng trên đường từ Nam ra Huế và qua đời trên một chiếc thuyền trên sông Hương, khi mới 48 tuổi. Sau khi ông mất, đồng chí và những người cùng hoạt động đã an táng ông tại Huế; về sau phần mộ được cải táng và gắn với khu mộ Phan Bội Châu.

Tăng Bạt Hổ ra đi khi những dự định lớn về cứu nước vẫn còn dang dở. Ông không phải là người trực tiếp tạo nên toàn bộ phong trào Đông Du, nhưng là một trong những nhân vật có vai trò quan trọng trong giai đoạn mở đầu, đặc biệt trong việc kết nối Phan Bội Châu với Nhật Bản và thúc đẩy việc đưa thanh niên ra nước ngoài học tập. Từ chiến khu Kim Sơn đến những chuyến đi qua nhiều quốc gia, từ người cầm vũ khí chống Pháp đến người vận động thanh niên học tập ở nước ngoài, cuộc đời Tăng Bạt Hổ cho thấy một quá trình tìm tòi không ngừng trước bài toán lớn của thời đại: làm thế nào để một dân tộc đang mất nước có thể tìm được sức mạnh để tự mình đứng lên. Di sản của ông vì thế không chỉ nằm ở những trận chiến đã tham gia, mà còn ở tinh thần dám đi, dám tìm hiểu thế giới và dám tìm kiếm một con đường mới cho tương lai dân tộc.