TĂNG BẠT HỔ – NGƯỜI MỞ ĐƯỜNG CHO PHONG TRÀO ĐÔNG DU VÀ CÁNH TAY PHẢI CỦA PHAN BỘI CHÂU

Trong lịch sử đấu tranh chống thực dân Pháp cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, nhắc đến phong trào Đông Du người ta thường nhớ ngay đến Phan Bội Châu. Thế nhưng phía sau vị lãnh tụ nổi tiếng ấy còn có một người đồng chí đặc biệt, một nhà yêu nước từng bôn ba khắp châu Á để tìm đường cứu nước, được chính Phan Bội Châu gọi là người “kéo mũi dắt dây” cho phong trào Đông Du. Đó là chí sĩ Tăng Bạt Hổ.

Tăng Bạt Hổ tên thật là Tăng Doãn Văn, hiệu Điền Bát, bí danh Lê Thiệu Dần, sinh năm 1858 tại làng An Thường, huyện Hoài Ân, tỉnh Bình Định. Ông lớn lên trong giai đoạn đất nước đứng trước nguy cơ mất độc lập, khi thực dân Pháp từng bước áp đặt ách thống trị trên toàn cõi Việt Nam.

Từ nhỏ, Tăng Bạt Hổ đã nổi tiếng thông minh. Mới 14, 15 tuổi ông đã được người trong vùng biết đến như một người ham đọc sách, hiểu biết rộng. Tuy nhiên, khác với nhiều nho sinh cùng thời chỉ chăm lo khoa cử, ông không thích lối học từ chương để thi lấy công danh. Trong khi bạn bè miệt mài đèn sách, ông dành nhiều thời gian rèn luyện võ nghệ.

Người đương thời kể lại rằng ông có sức khỏe phi thường. Khi mới 11, 12 tuổi đã có thể vác một khúc gỗ mà phải hai người trưởng thành mới khiêng nổi. Lớn lên, ông có thể mang hai thùng nước đầy và nhảy qua hàng rào cao quá đầu người. Ông giỏi quyền cước, tinh thông kiếm thuật và sớm bộc lộ khí chất của một người anh hùng.

Những năm 1870–1880, khi quân Pháp mở rộng xâm lược, Tăng Bạt Hổ tham gia chiến đấu trong lực lượng của danh tướng Lưu Vĩnh Phúc – thủ lĩnh quân Cờ Đen. Nhờ lòng dũng cảm và tài năng quân sự, ông lập nhiều công trạng và được trọng dụng trong quân ngũ. Năm 1885, sau biến cố kinh thành Huế thất thủ và vua Hàm Nghi ban Chiếu Cần Vương, Tăng Bạt Hổ hưởng ứng lời kêu gọi cứu nước. Ông gia nhập nghĩa quân Mai Xuân Thưởng tại Bình Định và được phong chức Đề đốc. Trong những năm 1885–1887, ông góp phần xây dựng phong trào kháng Pháp mạnh mẽ ở Bình Định và Phú Yên. Khi phong trào Cần Vương tại miền Trung bị đàn áp, nhiều nghĩa sĩ hy sinh hoặc bị bắt. Tăng Bạt Hổ may mắn thoát khỏi vòng vây và bắt đầu cuộc hành trình kéo dài gần hai thập niên tìm đường cứu nước ở nước ngoài.

Ông ra Bắc rồi sang Trung Quốc với hy vọng tìm được sự giúp đỡ từ triều đình nhà Thanh. Tuy nhiên lúc ấy nhà Thanh cũng đang suy yếu và không còn khả năng hỗ trợ Việt Nam chống Pháp. Không từ bỏ ý chí, ông tiếp tục tìm cách tiếp xúc với đại diện Nga Hoàng tại Bắc Kinh nhằm vận động sự ủng hộ quốc tế cho cuộc đấu tranh giành độc lập của dân tộc. Một số tài liệu cho biết ông từng mang thư giới thiệu của lực lượng chống Pháp sang gặp phái đoàn ngoại giao Nga vào khoảng các năm 1892–1893. Tuy nhiên mọi nỗ lực đều không mang lại kết quả. Sau thất bại đó, Tăng Bạt Hổ tìm đến Đài Loan, nơi người quen cũ là Lưu Vĩnh Phúc đang chỉ huy quân đội nhà Thanh. Ông được giao chức Dinh trưởng và tiếp tục tham gia quân sự. Nhưng năm 1895, khi Nhật Bản đánh bại lực lượng nhà Thanh và chiếm Đài Loan, ông lại phải rời đi.

Từ Đài Loan, ông sang Xiêm (Thái Lan ngày nay). Tại đây ông gặp nhiều nhà yêu nước Việt Nam lưu vong như Nguyễn Đức Hậu. Họ cùng bàn bạc việc tập hợp Việt kiều và xây dựng lực lượng cứu nước, nhưng điều kiện lúc ấy chưa cho phép thực hiện. Khoảng năm 1898, Tăng Bạt Hổ bí mật trở về Việt Nam. Ông gặp nhà yêu nước Nguyễn Thượng Hiền và cùng nhau bàn kế hoạch xây dựng một tổ chức mới thay thế cho những cuộc khởi nghĩa vũ trang đã thất bại trước đó. Hai người thống nhất rằng muốn giành lại độc lập thì trước hết phải đào tạo nhân tài và tìm kiếm sự hỗ trợ từ bên ngoài. Đây cũng chính là tư tưởng đang được Phan Bội Châu và các đồng chí của ông xây dựng trong quá trình thành lập Duy Tân Hội vào năm 1904. Giữa năm 1904, Tăng Bạt Hổ từ Bắc trở về gặp Phan Bội Châu tại nhà Tiểu La Nguyễn Thành ở Quảng Nam. Cuộc gặp gỡ này được xem là một bước ngoặt quan trọng của phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX.

Phan Bội Châu kể rằng lần đầu gặp Tăng Bạt Hổ, ông đã bị chinh phục bởi phong thái từng trải của người chiến sĩ từng đi qua nhiều quốc gia. Tăng Bạt Hổ hiểu rõ đường đi lối lại ở Trung Quốc, Đài Loan, Xiêm, Hồng Kông và Nhật Bản. Ông quen biết nhiều nhân vật có ảnh hưởng trong khu vực và đặc biệt có kinh nghiệm hoạt động bí mật. Khi Duy Tân Hội quyết định đưa người sang Nhật Bản cầu học và tìm kiếm sự giúp đỡ, Tiểu La Nguyễn Thành khẳng định chỉ có Tăng Bạt Hổ mới đủ khả năng đảm nhận vai trò người dẫn đường. Cuối năm 1904, Tăng Bạt Hổ cùng Phan Bội Châu và Đặng Tử Kính bí mật rời Việt Nam sang Nhật Bản. Hành trình ấy vô cùng gian nan. Nhờ sự thông thuộc địa hình và các mối quan hệ sẵn có của Tăng Bạt Hổ, đoàn đã vượt qua nhiều cửa ải, liên hệ được với các nhà cách mạng Trung Quốc và mở ra những đầu mối quan trọng cho phong trào Đông Du sau này. Tại Hồng Kông, Thượng Hải rồi Nhật Bản, ông giúp Phan Bội Châu tiếp xúc với nhiều nhân vật nổi tiếng như Lương Khải Siêu, Phùng Tự Do cùng nhiều nhà hoạt động chính trị Trung Quốc. Ông cũng đóng vai trò thông dịch, liên lạc và tổ chức hậu cần cho đoàn.

Năm 1905, khi những thanh niên Việt Nam đầu tiên đặt chân đến Nhật Bản du học, Tăng Bạt Hổ trở thành người phụ trách nơi ăn ở, sinh hoạt và tiếp tế cho họ. Có lúc thiếu tiền đến mức ông phải tự đi làm thuê trên tàu thủy để kiếm tiền nuôi các học sinh Việt Nam. Không chỉ vậy, ông còn nhiều lần quay về Trung Quốc và Việt Nam để vận động tài chính, quyên góp kinh phí, tuyển chọn nhân tài và đưa thanh niên sang Nhật Bản. Chính nhờ những nỗ lực âm thầm ấy mà phong trào Đông Du có thể duy trì hoạt động trong giai đoạn đầu đầy khó khăn. Thế nhưng khi phong trào đang phát triển mạnh mẽ thì biến cố bất ngờ xảy ra. Giữa năm 1906, do liên tục di chuyển trong điều kiện thiếu thốn, Tăng Bạt Hổ mắc bệnh kiết lỵ nặng. Ông được đồng chí Võ Bá Hạp bí mật chăm sóc trên một chiếc thuyền neo trên sông Hương để tránh sự theo dõi của mật thám Pháp. Dù được tận tình cứu chữa, ông vẫn không qua khỏi. Tăng Bạt Hổ qua đời tại Huế năm 1906, hưởng dương 48 tuổi.

Theo ghi chép của Phan Bội Châu, sau khi mất ông được chôn cất tại một gò cao ở vùng Thế Lại Thượng. Đến năm 1956, hài cốt được cải táng về khuôn viên nhà và lăng mộ Phan Bội Châu tại dốc Bến Ngự, thành phố Huế. Đó là lý do ngày nay, bên cạnh phần mộ của Phan Bội Châu, người ta vẫn thấy ngôi mộ giản dị của Tăng Bạt Hổ nằm dưới những tán cây cổ thụ. Khi hay tin người đồng chí thân thiết qua đời, Phan Bội Châu vô cùng đau xót. Ông viết rằng mọi chi phí hoạt động của phong trào Đông Du trong những năm đầu đều có sự đóng góp to lớn của Tăng Bạt Hổ. Theo ông, người đã âm thầm kết nối, vận động và duy trì cả mạng lưới Đông Du chính là Tăng Bạt Hổ.

Ngày nay, tên tuổi Tăng Bạt Hổ không phổ biến như Phan Bội Châu hay Huỳnh Thúc Kháng, nhưng trong lịch sử đấu tranh giành độc lập dân tộc, ông vẫn được ghi nhận là một trong những chí sĩ tiêu biểu nhất của phong trào Cần Vương và Đông Du. Ông không chỉ là một võ tướng quả cảm, một nhà hoạt động cách mạng kiên cường, mà còn là người đã dành trọn cuộc đời để đi tìm con đường cứu nước cho dân tộc Việt Nam. Hơn một thế kỷ đã trôi qua, ngôi mộ của ông tại Bến Ngự vẫn lặng lẽ nằm cạnh mộ Phan Bội Châu như một minh chứng cho tình đồng chí và khát vọng độc lập của những con người đã hiến dâng cả cuộc đời mình cho đất nước.