TĂNG BẠT HỔ – TỪ NGƯỜI CẦM SÚNG ĐẾN NGƯỜI ĐI TÌM CON ĐƯỜNG CỨU NƯỚC MỚI

1. Người thanh niên Bình Định bước vào cuộc chiến

Tăng Bạt Hổ, tên thật Tăng Doãn Văn, sinh năm 1858 tại làng An Thường, nay thuộc huyện Hoài Ân, Bình Định. Ông là một nhân vật đặc biệt của phong trào yêu nước Việt Nam cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX. Không chỉ tham gia Cần Vương, ông còn có vai trò quan trọng trong quá trình hình thành phong trào Đông Du cùng Phan Bội Châu. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác định ông là một chí sĩ Việt Nam hoạt động chống Pháp ở cả hai giai đoạn.

Ngay từ khi còn rất trẻ, Tăng Bạt Hổ đã tham gia chiến đấu. Tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi rằng năm 1872, khi mới 14 tuổi, ông đã tham gia lực lượng của tướng cờ đen Lưu Vĩnh Phúc chống Pháp. Những năm tháng chiến đấu từ rất sớm khiến ông có kinh nghiệm quân sự và sớm hình thành ý chí chống ngoại xâm.

2. Trở thành một thủ lĩnh Cần Vương ở Bình Định

Sau biến cố kinh thành Huế năm 1885 và khi Chiếu Cần Vương được ban ra, Tăng Bạt Hổ trở về quê và cùng Phạm Toàn chiêu mộ binh lính, rèn vũ khí, xây dựng chiến khu tại vùng núi Kim Sơn, Hoài Ân. Đây là vùng rừng núi hiểm trở, phù hợp với việc xây dựng căn cứ và tổ chức chiến đấu.

Khi phong trào Cần Vương Bình Định quy tụ dưới sự lãnh đạo của Mai Xuân Thưởng, Tăng Bạt Hổ liên kết với lực lượng của Mai Xuân Thưởng và được giao phụ trách mặt trận phía Bắc Bình Định. Ông cùng Bùi Điền xây dựng, củng cố các vị trí như Chóp Chài, đèo Phủ Cũ và đèo Bình Đê.

Như vậy, Tăng Bạt Hổ không phải một người chỉ tham gia phong trào trên danh nghĩa. Ông trực tiếp xây dựng lực lượng, tổ chức căn cứ và tham gia chiến đấu.

3. Những thất bại buộc người chiến sĩ phải suy nghĩ

Cuộc chiến ở Bình Định diễn ra ngày càng ác liệt. Thực dân Pháp và quân Nam triều tăng cường lực lượng đàn áp. Một số trận đánh khiến nghĩa quân chịu tổn thất nặng.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận đầu năm 1886, Tăng Bạt Hổ cử Bùi Điền và Đỗ Duyệt đem quân giao chiến với lực lượng của Nguyễn Thân nhưng bị thất bại.

Những thất bại như vậy có ý nghĩa rất lớn đối với cuộc đời Tăng Bạt Hổ. Ông hiểu rằng chỉ lòng dũng cảm và vũ khí thô sơ không đủ để đánh bại một lực lượng quân sự có tổ chức và trang bị mạnh hơn nhiều lần.

Sau khi phong trào Cần Vương ở Bình Định thất bại, Tăng Bạt Hổ không lựa chọn trở về sống yên ổn. Ông bắt đầu một hành trình mới, tìm cách ra nước ngoài để tìm hiểu tình hình và tìm kiếm con đường cứu nước khác.

4. Từ chiến khu Bình Định đến những chuyến đi xa

Tăng Bạt Hổ từng sang Trung Quốc và tiếp xúc với những người Việt Nam yêu nước đang hoạt động tại đây. Ông cũng có thời gian sang Nhật Bản. Những chuyến đi này giúp ông nhận thấy thế giới bên ngoài đang thay đổi rất nhanh.

Đặc biệt, sự phát triển của Nhật Bản sau cuộc Duy tân Minh Trị gây ấn tượng mạnh đối với những người yêu nước Việt Nam. Một nước châu Á đã có thể tiến hành cải cách, phát triển kinh tế, xây dựng quân đội hiện đại và vươn lên thành một cường quốc.

Tăng Bạt Hổ nhận ra rằng muốn Việt Nam thoát khỏi tình trạng yếu kém, cần phải thay đổi cách thức cứu nước. Chính trong quá trình này, ông có mối liên hệ với Phan Bội Châu và trở thành một trong những người có ảnh hưởng đến việc hình thành phong trào Đông Du.

5. Gặp Phan Bội Châu và hướng đến Đông Du

Phan Bội Châu và Tăng Bạt Hổ cùng chia sẻ một điểm chung rất quan trọng: đều xuất phát từ phong trào chống Pháp cuối thế kỷ XIX nhưng nhận thấy phương thức cũ không đủ sức giành thắng lợi.

Từ những cuộc trao đổi và hoạt động chung, hai người hướng đến việc tìm kiếm một phương thức mới. Nhật Bản được lựa chọn như một nơi có thể tiếp nhận thanh niên Việt Nam sang học tập. Mục tiêu không đơn thuần là học chữ mà là học những kiến thức về quân sự, kỹ thuật, tổ chức và xã hội hiện đại.

Tăng Bạt Hổ góp phần quan trọng vào quá trình vận động và tổ chức phong trào. Ông là một trong những người đã trực tiếp trải qua chiến đấu nên hiểu rõ sự yếu kém về quân sự của nghĩa quân Việt Nam. Vì vậy, việc đào tạo một thế hệ trẻ có kiến thức mới đối với ông mang ý nghĩa đặc biệt.

6. Một người chiến đấu bằng cả vũ khí lẫn tư tưởng

Điểm đặc biệt của Tăng Bạt Hổ là cuộc đời ông trải qua hai giai đoạn rất khác nhau. Khi còn trẻ, ông cầm vũ khí trực tiếp chiến đấu. Sau đó, ông trở thành người góp phần đưa thanh niên Việt Nam ra nước ngoài học tập.

Sự thay đổi ấy không phải từ bỏ tinh thần chiến đấu. Trái lại, nó phản ánh sự thay đổi trong nhận thức. Ông hiểu rằng muốn đánh Pháp phải có lực lượng đủ mạnh, mà muốn có lực lượng mạnh thì phải có người được đào tạo.

Phong trào Đông Du sau đó phát triển mạnh. Nhiều thanh niên Việt Nam sang Nhật học tập. Nhưng Tăng Bạt Hổ không sống đủ lâu để chứng kiến toàn bộ quá trình ấy. Ông mất năm 1907, khi phong trào còn đang phát triển.

7. Một cuộc đời chưa kịp hoàn thành

Tăng Bạt Hổ qua đời ngày 27/8/1907. Cái chết của ông đến khi sự nghiệp cứu nước còn dang dở. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận ông mất khi phong trào Đông Du đang trong quá trình phát triển.

Những người đồng chí tiếp tục công việc của ông. Phong trào Đông Du về sau gặp sự đàn áp và cuối cùng tan rã, nhưng ý tưởng đưa thanh niên Việt Nam ra nước ngoài học tập đã tạo ra một dấu mốc quan trọng trong lịch sử tư tưởng yêu nước đầu thế kỷ XX.

Tăng Bạt Hổ vì thế là một nhân vật nối hai thời kỳ: từ Cần Vương sang Đông Du, từ chiến đấu bằng súng đến tìm kiếm sức mạnh bằng tri thức.

8. Điều còn lại sau một cuộc đời ngắn ngủi

Tăng Bạt Hổ chỉ sống 49 năm nhưng đã trải qua những bước ngoặt rất lớn của lịch sử dân tộc. Ông từng là một chiến sĩ chống Pháp, từng xây dựng căn cứ ở Bình Định, từng trải qua thất bại, từng đi nhiều nơi ở nước ngoài và cuối cùng trở thành một trong những người thúc đẩy phong trào Đông Du.

Điều đáng quý ở ông là không để thất bại của một con đường khiến mình từ bỏ mục tiêu cứu nước. Khi chiến đấu bằng vũ khí không đem lại thắng lợi, ông tìm kiếm kiến thức. Khi căn cứ trong nước bị phá vỡ, ông tìm đến những nơi có thể giúp người Việt Nam học hỏi.

Đó chính là giá trị nổi bật nhất trong câu chuyện Tăng Bạt Hổ: một người yêu nước biết thay đổi phương thức nhưng không thay đổi mục tiêu.