TẬP THỂ AHLLVTND: NHÂN DÂN VÀ LỰC LƯỢNG VŨ TRANG NHÂN DÂN XÃ TRUNG SƠN (cũ)

Trung Sơn là xã bán sơn địa, nằm phía tây bắc huyện Gio Linh, chạy dài theo sông Bến Hải trên 15km, phía bắc giáp xã Vĩnh Sơn (huyện Vĩnh Linh). Đường sắt Bắc - Nam chia xã thành hai vùng đồng bằng và gò đồi đất đỏ bazan nối liền rừng núi, có đường 76 đi qua xã, qua quốc lộ 1A, nối liền đường 74, 75 rất thuận lợi về giao thông và có ý nghĩa chiến lược to lớn. Trung Sơn là vùng đất giàu truyền thống cách mạng, sớm xây dựng cơ sở đấu tranh trong khởi nghĩa giành chính quyền năm 1945. Với lực lượng vũ trang làm nòng cốt, nhân dân Trung sơn đã dũng cảm chiến đấu, giành nhiều thắng lợi trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược.

Theo Hiệp định Giơnevơ ngày 20-7-1954, Trung Sơn là một trong những xã nằm trên vĩ tuyến 17, nơi đầu cầu miền Nam tiếp giáp Vĩnh Linh miền Bắc xã hội chủ nghĩa. Xã nằm trong vùng phi quân sự, là chiến trường ác liệt, nơi đọ sức giữa hai thế lực cách mạng và phản cách mạng, Mỹ - ngụy tập trung đánh phá hết sức ác liệt, bằng nhiều thủ đoạn thâm độc, xảo quyệt và tàn khốc nhằm đàn áp, khủng bố quần chúng nhân dân.

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Trung Sơn là một xã nằm trong vùng địch tạm chiếm, một số đồng chí chi ủy, đảng viên tập kết ra Bắc, một số ở lại hoạt động bí mật bất hợp pháp xây dựng cơ sở, lãnh đạo nhân dân từ đấu tranh chính trị đòi qua lại hai bờ Nam - Bắc giới tuyến, đòi đi lại tự do, đòi hiệp thương tổng tuyển cử đến đấu tranh vũ trang. Trong những năm 1957-1966, Trung Sơn đã xây dựng 120 cơ sở nòng cốt trong nhân dân, biến các tổ chức “Phụ nữ liên đới”, “Thanh niên cộng hòa” và các tổ chức “Thanh niên phật tử”, “Tam gia liên bảo” thành tổ chức của cách mạng. Xây dựng được 35 cơ sở nội tuyến an ninh, binh vận cắm sâu vào tổ chức địch. Được cơ sở nội tuyến làm nòng cốt từ những năm 1965-1966, nhân dân và du kích xã Trung Sơn đã đánh tan trung đội dân vệ xã và lực lượng phòng vệ dân vệ ở thôn. Lực lượng vũ trang xã đã xây dựng được 2 trung đội du kích chiến đấu với tinh thần quyết tâm cao cùng nhân dân phối hợp với bộ đội chiến đấu 360 trận, tiêu diệt 2.427 tên địch, độc lập tác chiến 725 trận, diệt 1.687 tên, làm bị thương 419 tên, bắt sống 135 tên, gọi hàng 227 tên, bắn rơi 22 máy bay, bắn cháy 64 xe quân sự, trong đó có 15 xe tăng, tiêu diệt 47 lô cốt, phá hủy 15 cầu cống, thu 496 súng các loại. Bức rút 3 đồn cảnh sát bên sông Bến Hải, 1 chốt trên tuyến hàng rào Mắc Namara. Tổ chức 49 cuộc đấu tranh chính trị với hàng vạn lượt người tham gia, giác ngộ nhiều binh lính địch bỏ ngũ về với gia đình.

Mưu trí, sáng tạo trong chiến đấu, lực lượng du kích Trung Sơn đã gom nhặt pháo, bom không nổ tự tạo được 285 quả bom, đạn pháo kích vào căn cứ Dốc Miếu, Dốc Sỏi. Tổ chức 6 đồng chí du kích nữ liên tục dùng súng bắn tỉa diệt địch ngay trong căn cứ Dốc Miếu, Quán Ngang buộc địch phải co cụm lại, tạo bàn đạp cho các lực lượng tiếp xúc cơ sở nhân dân trong các khu tập trung Quán Ngang.

Tháng 5-1967, Mỹ - ngụy huy động bộ binh, máy bay, xe tăng mở trận càn với quy mô lớn vào hai xã Trung Sơn, Trung Hải. Dân quân du kích Trung Sơn đã anh dũng chiến đấu, bao vây bắn tỉa địch tại phía tây Dốc Miếu, đánh địch ở đầu Dốc Sỏi, đồn Tân Lịch và đồn An Xá, diệt 4 xe tăng, 3 máy bay trực thăng cùng nhiều sinh lực địch. Trước sự bố ráp ác liệt của địch, nhân dân Trung Sơn một số bí mật ra Bắc, một số bị địch nhốt vào khu tập trung, trên địa bàn xã còn lại trên 100 nam nữ thanh niên kiên cường đánh địch lập nhiều chiến công.

Ngày 22-10-1968, du kích xã Trung Sơn phối hợp với du kích xã Vĩnh Sơn tiến công một đại đội biệt kích, tiêu diệt được nhiều sinh lực địch. Ngày 23-10-1968, lực lượng du kích xã đã tiến công và tiêu diệt 1 đồn địch, tập kích vào đơn vị biệt kích tại Kinh Môn tiêu diệt 7 tên; sử dụng pháo cối tập kích nhiều trận ở Dốc Miếu, Quán Ngang, Bến Ngự gây cho địch nhiều thiệt hại.

Tháng 1-1971, lực lượng vũ trang xã Trung Sơn phối hợp với các đơn vị đóng trên địa bàn xã bắn rơi 7 máy bay trực thăng, bắt sống 2 phi công Mỹ. Ngày 30-3-1972, du kích xã đã tiến công 1 đại đội của địch ở Tân Hà, Tân Lịch, tiêu diệt 5 tên, thu 2 súng; cùng các đơn vị bạn và bộ đội chủ lực tiêu diệt căn cứ Dốc Miếu, tiến lên giải phóng hoàn toàn Gio Linh. Nhân dân Trung Sơn còn tiếp tục đóng góp hơn 1.000 ngày công tải thương, vận chuyển vũ khí phục vụ cho chiến dịch giải phóng Quảng Trị năm 1972 và năm 1975.

Lực lượng vũ trang và nhân dân xã Trung Sơn đã kiên cường, dũng cảm bám sát địa bàn quê hương chiến đấu và phục vụ chiến đấu. Nhân dân Trung Sơn đã tiễn đưa hơn 200 con em nhập ngũ, huy động hàng vạn ngày công đào đắp 192 hầm, 2.300m giao thông hào, 1.050 hố cá nhân, 36 trận địa chiến đấu; ủng hộ kháng chiến 364 tấn lương thực, 275 con trâu bò, 768kg đường, hàng nghìn hộp sữa. Nhân dân tự tháo dỡ 864 ngôi nhà để làm hầm lán cho du kích và bộ đội. Toàn xã có 317 liệt sĩ, 84 thương binh, 11 Bà mẹ VNAH.

Quân và dân Trung Sơn được tặng thưởng 4 Huân chương Giải phóng, 3 năm liền 1970-1972 được tặng danh hiệu “Đơn vị Quyết thắng”; có 229 cá nhân được tặng Huân chương Kháng chiến và nhiều huân huy chương, danh hiệu khác.

Ngày 29-1-1996, nhân dân và lực lượng vũ trang xã Trung Sơn được Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.